Dr Enow

Enbraadoor Xayle Selassie, wuxuu Xamar ka laabtay isaga oo ku mardaadinaya guushii siyaasadeed ee uu ka helay fadhigii madaxda Afrika. Haashaarkii boqorka ma noqon mid cimrigeedu raago. Sababtu waxay ahayd, afgembigii loogala wareegay taladii dalka ayaa diyaar ahaa xilliga uu boqorku Xamar martida ku ahaa. Taasi waxay ka danbeysay dhaqdhaqaaq ay dibadda ka wadeen ardeyda Itoobiya ee ku maqnaa deeqaha waxbarasho. Dhaqdhaqaaqaas oo xilligaas qaan-gaar noqday ayaa wuxuu gacan ka helay ciidamada Itoobiya. Waxaa halkaas ku dhaxal wareegay hanaankii siyaasadeed ee uu lahaa maamulkii uu ka dhisay Menelik.

Sanadihii 1960-aadkii iyo bilowgii 1970-aadkii, dalalka Yurubta galbeed iyo Mareekanka waxaa ka jirey urur xoog badan oo ay lahaayeen ardeyda Itoobiyaanka ah, kaas oo ay ku bahoobeen dhammaan ardeyda Itoobiya ee dibadda ku noolaa. Aragtida ay ardeydaasi qabeen waxay ahayd aragtida hantiwadaagga cilmiga ee Maarkisiyada ah. Ardadaasi markii ay Itoobiya ku noqdeen waxay raad xoog badan ku yeesheen dareenkii siyaasadeed ee ardadii gudaha wax ka baraneysay. Mushkiladda ay ardeydu tabanayeen waxay ahayd in Eriteeriya xal loo helo iyo in lahaanshaha dhulka la xadeeyo.

Saraakiishii ciidamada Itoobiya oo gacan siisay ardayda, ayaa waxaa u muuqatay car-cartanka siyaasadeed iyo xowliga ay Soomaaliya ku socotay. Saraakiishu waxay dareensanaayeen xooga Soomaaliya ka abuurmaya in uu yahay mid iyaga lagula garrami doono. Sidaa darteed ayaa qaar badan oo saraakiisha kamid ah waxay bilaabeen in ay si qarsoodi ah ula shaqeeyaan dhaqdhaqaaqii ardeyda, si ay talada dalka uga fogeeyaan boqorkan faasidka ah. Ragga dhaqdhaqaaqa waday waxay doonayeen in la qarameeyo hantida dalka, Itoobiyana lagu dhaqo mabaadiida Hantiwadaagga ah. Xilligaas dhulka beeraha ku wanaagsan ee Itoobiya waxaa lahaa dad tiro yar oo hanti-goosi ah, kuwaas oo ku dhaqnaa hanaan fiyoodaalnimo.

Dhowrkii bilood ee ugu horreeyay sanadkii 1974-kii, dhaqdhaqaaqii ardeyda wuxuu sababay kacdoon ay ka qeyb qaateen ardeydii, macallimiintii iyo ururadii shaqaalaha. Waxaa weheliyay darawaliintii tagaasida oo batrool la´aantu ay saameysay iyo wadaaddadii muslinka ahaa oo cadaadiska lagu hayay. Maamulkii boqortooyada wax waa uu ka qaban waayay kacdoonkii. Boqorkii wuxuu casiley ra´iisul wasaarihii dalka Aklilu Habte Wolde. Waxaa halkiisii loo magacaabay nin la yiraahdo Endalkatchew Makonnen. Waa muuqatay in uu boqorku uu dhayalsaday baaxadda uu kacdoonku lahaa. Ugu danbeyntii waxaa khasab noqotay in ciidamadu ay siyaasaddii faraha la soo galeen.

28/ 6- 1974-kii, ciidamadu waxay dhiseen gole saraakiil ah oo ay ku magacaabeen Coordinating Committee (Golaha xiriirinta). Golahaasi ayaa markiisii hore wuxuu isu muujiyay in uu isu taagayo maslaxadda ciidamada oo ah in uu dalku helo xasillooni siyaasadeed. Goluhu wuxuu markiisii hore u muuqday mid ka fog siyaasad. Inkasta oo ay ka kala yimaadeen qeybaha ciidamada qalabka sida oo ay Itoobiya lahayd, misana badankoodu waxay xambaarsanaayeen aragti hor u-socod ah. Waxayna ka koobnaayeen 108 sarkaal. Badankoodu waxay ahaayeen saraakiil yaryar oo waxa ay daneynayeen eeyan dhaafsiisneyn mushaharka oo loo kordhiyo. Laakiin dadweynuhu waxay doonayeen in goluhu uu qaado tallaabo siyaasadeed oo degdeg ah, taas oo ay kula wareegayaan maamulka dalka. Iyada oo ay taasi jirto ayaa saraakiishu bilowgii si daahsoon ay afgembigoodii u wadeen. Waxay markaas bilaabeen, raggii xubnaha ka ahaa maamulkii boqortooyada in ay midba mar qarsoodi ku dilaan. Isla markaas waxaa jirey fadhiyo iyo doodo qarsoodi ah oo goluhu ay la gelayeen guddiyadii hoggaaminayay ardeydii iyo dadweynihii kacdoomay. Goluhu wuxuu wakhti dambe la baxay Dergo oo macnaheedu yahay Gole. 28/ 8- 1974-kii waxaa la soo saaray hal ku dheggii golaha oo ahaa (Itopia Tikdem) oo ay macnaheedu tahay Itoobiya ayaa horreysa.

Golihii waxaa ka hoos abuurmay guddi hoosaad oo ay shaqadiisu tahay in uu soo qabto oo xabsiyada dhigo wasiiradii iyo siyaasiyiintii maamulka boqortooyada. Saraakiisha guddi-hoosaadkaas waxaa kamid ahaa :

Mengistu Xayle Mariam

Gaashaanle Mengistu Xayle Mariam oo madaxweyne noqon doona, wuxuu ahaa ku xigeenka guddoomiyaha golaha ciidamada. Gaashaanle Berhanu Bayeh wuxuu kamid ahaa raggii ugu horeeyay oo ka hor yimid nadaamkii Mengistu. Gaashaanle Kiros Alemayehu oo wakhti dambe inta la xiray xabsiga isku dilay. Gaashaanle Daniel Asfaw oo aanan golaha kamid ahayn, lase shaqeeyay, waa la toogtey. Gaashaanle Sisay Habte aqoonyahan sarkaal ciidanka cirka ka tirsan, waa la toogtey. Laba Xiddigle Sileshi Beyene waxaa lagu diley amar uu bixiyey Mingistu.  Laba Xiddigle Bewketu Kassa waxaa isna lagu diley amar uu Mingistu bixiyey. Damme Miikail Gebrenegus oo markii dambe intuu baxsaday ku biiray urukii ka dagaallamyey Eriteeriya sanadkii 1975-kii.

Guud ahaan, saraakiisha Itoobiya ee dhaqdhaqaaqa waday, waxaa ku dhex jirey khilaafaad ku saleysan meelihii kala duwanaa oo ay ku soo qaateen aqoonta iyo tababarrada ciidameed. Ragga wax ku soo bartay kulliyadaha reer galbeedka waxay ahaayeen rag akaadeemik ah oo ay tacliintooda ciidameed ay sarreeyso. Qolo kale waxay ka soo qalin-jebiyeen kulliyadihii dalka gudihiisa ahaa. Kuwaas oo lagu xaman jiray in aqoontooda ay hooseeso, waana ay dareensanaayeen in laga tayo wanaagsan yahay. Qolo kale ayaa jirtay oo ahaa ciidamada cirka iyo kuwa badda oo iyagu aamin sanaa in ay yihiin kuwa ugu aqoon wanaagsan ciidamada Itoobiya. Sida la´ogsoon yahayna Itoobiya waa dal laga aaminsan yahay kala sarreynta maaddiga ah.

Bishii agosto, guddi-hoosaadkii iyo koox kale oo dibadda laga keenay ayaa waxay bilaabeen in ay u howlgalaan sidii ay boqorka u fogeyn lahaayeen. Waxay sameeyeen tijaabooyin ay dadweynaha ku eegayaan heerka uu gaarsiisan yahay niyadda ay boqorka u hayaan. 25-kii bisha, qasrigii boqorka oo la oran jiray Jubilee Palace, ayay magacii ka bedeleen oo ay u bixiyeen National Palace. 27-kii bisha gaadiidkii ka shaqeynayay magaalo-madaxda oo la malaynayo in ay ahaayeen hanti uu boqorku leeyahay ayaa la qarameeyay. Waxaa xigay Hayle Selassie Trust iyo St. George Brewery oo ahaa laba shirkadood oo waaweyn ayaa lala wareegay 5-tii sebtember.

7-dii iyo 8-dii bishii sebtember sanadkii 1974-kii, fadhi ay guddi-hoosaadkii qaateen, ayaa waxay isku tusiyeen in wax ka hor-imaad ah uusan jireynin haddii uu goluhu boqorka kala wareego talada dalka. 10-kii sebtember guddigu wuxuu guddoonsaday in ay talada dalka la wareegaan.

Guddi-hoosaadkii, iyaga oo doonaya in ay sii kororto colaadda dadweynaha Itoobiya ay u qabaan boqorka iyo nadaamkiisa, baa waxay adeegsadeen filin dokumenteer ah oo uu duubay nin la yiraahdo Jonathan Dimbelby´s oo ku saabsan abaarihii xilligaas Itoobiya ka jirey iyo rafaadkii ka muuqday nolosha dadkii reer miyiga ahaa. Abaartaasi oo ahayd mid degaanka ku habsatay, ayaa Soomaalidu ay ku magacaabeen Daba Dheer. Guddigu wuxuu adeegsaday telefishinkii dalka oo uu ka sii daayay barnaamijkaas oo horay inta loo duubay la qarinayay. (Red Tears. Dawit Wolde Giorgis, 1982, p. 14).

Waxaa kale oo ayaamahaa telefishanka dalka laga sii daayay filin ku saabsan noloshii raaxada badnayd ee uu boqorka iyo dadkiisa ay ku jireen. Waxaa kamid ahaa waxyaabihii dadweynaha loo soo bandhigay, boqorka oo eeyadiisii hilib ku siinaya suxuun qalin ka sameysan. Xilligaas magaalooyinka Itoobiya waxaa telefishan ka lahaa Adis-ababa oo keliya. Dad-weynihii ku noolaa magaalo-madaxda oo filinkaas daawaday waxaa u kordhay caro iyo nacayb ay u qabaan boqorka iyo maamulkiisa. Waxay diyaar u noqdeen in ay soo dhoweeyaan aragti walba oo lid ku ah nadaamka Embraadoor Xayle.

12/ 9- 1974-kii guddi-hoosaadkii waxay xireen boqorkii iyo wasiiradiisii. Isla maalintaas ayaa golihii waxay u fariisteen in ay iska doortaan nin hoggaamiye ah. Waxaa la soo bandhigay in guddoomiye loo doorto Gaashaanle Atnafu Abate. Golihii waa ay ku qeybsameen, waayo qolo kale ayaa waxay wateen in goluhu uu odey ka noqdo Gaashaanle Mengistu Xayle Mariam. Labada sarkaal waxaa xiiso loo qabay kan danbe, waayo wuxuu ka yimid qoys sabool ah, mana u dhalan qowmiyadda Amxaarada ah oo xilligaas ahayd kuwa talada hayay. Saraakiil badan baa qabay in shakhsiyadda Mengistu uu sawir qurxoon u noqon karo kacdoonkan xambaarsan aragtida hantiwadaaga ah. Ragga aragtidaas qabay waxay doonayeen in ay jebiyaan dhaqankii gacan-sareynta ahaa oo ay Amxaaradu ku heysatay qowmiyadaha ay isku degaanka yihiin. Si khilaafka u yaraado ayaa golihii waxay guddoonsadeen in ay labadii sarkaal ka leexdaan oo ay doortaan Jeneraal Ammaan Maikal Andom taliyihii qeybta saddexaad ee ciidamada Itoobiya. Waa jeneraalkii ku soo duulay Soomaaliya 1964-kii.

Saraakiisha Itoobiya ee ka soo howl-galay gobolka Ogaadeenya, ayaa mudnaan gaar ah ku dhex lahaa ciidamada. Taasina waxaa u sabab ah qalafsanaanta cimilada gobolka iyo dadkiisa oo ahayd mid askariga jilicsan aanan u saamaxeyn in uu ku noolaado. Culayska ay Soomaalidu xilligaas ku hayeen ciidamada Itoobiya waxaa la oran karay waa mid la muuqaal ah culayska ay ciidamada Masar ku hayeen ciidamada Israa´iil, inteeyan heshiin. Sidaa darteed Jeneraal Ammaan oo muddo dhowr iyo toban sano ah ka soo khidmeeyay ciidamadii fadhiyay Ogaadeenya ayaa helay doorashadii golaha.

Markii la doortey Jeneraal Ammaan, waxaa fariisan waayay Mengistu oo ku dadaalay in uu dibin-daabyo hoose ku maja-xaabiyo jananka, si uu u curyaamiyo howlaha golaha. Mengistu waxaa ku weynaa damac ah in uu isaga odey ka noqdo dalka. Cimilo uu kaashadona waa ay u muuqatay oo dad badan ayaa u jidbeysnaa. Jeneraal Ammaan wuxuu ahaa nin aqoonyahan ah, dad-weynaha reer Itoobiyana sumcad wanaagsan ku leh. Waxaa u weheliyay wuxuu ahaa sarkaal daacad u ah howlihiisa. Haddii uusan Mengistu jiri lahayn wuxuu noqon lahaa nin Itoobiya ka badbaadiya xasuuq badan oo ay martay. Jananku wuxuu markiiba golihii soo dhex-dhigay talo ah in uu doonayo in uu arrinta Eriteeriya ku xalliyo si nabad ah. Wuxuu ahaa nin hal-abuur leh. Wuxuu isku deyay in uu dhiso mu´asasad dowladeed oo si toos ah ula wareegta talada dalka, isagana uu madax ka yahay. Dhalashadiisa oo Ereteriyaan ahayd ayaa waxay noqotay duleel loo adeegsado in lagu jebiyo isaga iyo aragtiyaalkiisii siyaasadeed.

Bartamihii bishii nefember, Jeneraal Ammaan waa uu is casilay. Wuxuu sheegay in xilka uu hayay uusan ku soo laabanayn illaa goluhu u aqoonsado in uu dalka madaxweyne ka yahay. Mengistu, oo ka socda guddi-hoosaadkii ayaa aroornimadii ay taariikhdu ahayd 23/ 11- 1974-kii ku kallahay aqalkii uu ku noolaa Jeneraal Ammaan, isaga oo kala doodaya aragtiyaal ay kamid ahayd taladii jananka uu ka dhiibtay Ereteriya. Isla maalintaas ayuu Mengistu wuxuu amray in jeneraalka lagu xabbiso gurigiisa. Waxaa kale oo uu xabsiyada u taxaabay 22 kamid ahaa saraakiishii dalka oo uu ku dareensanaa in eeyan raalli uga noqoneynin in uu xukunka maroorsado. Isla galabtaas, koox ciidamo ah oo uu hor kacayo Gaashaanle Daniel Asfaw, ayaa waxay hareereeyeen aqalkii Jeneraal Ammaan. Kooxdaasi oo ku baxay amar uu bixiyay Mengistu Xayle Mariam ayaa waxay xabado is-dhaafsadeen ilaaladii jananka. Waxaa halkaa lagu laayay saraakiil dhalinyaro ahayd oo jeneraalka taageersanayd. Dabadeed Jeneraal Ammaan, waa uu is-dilay, isaga oo qaba lebiskii ciidamada Itoobiya.

Habeenkaas, fadhi ay goluhu qaateen ayaa Mengistu lagu wareystay in uu war-bixin ka dhiibo falka uu ku kacay. Dhiiga gacmihiisa ka qoyan, ma noqon mid uu la xishoodo, bal wuxuu ku adkaystay in uu jid u leeyahay falkaas. Halka uu goluhu doonayay in uu xasiliyo siyaasadda dalka, Mengistu wuxuu isku deyayay in uu ka faa´iideysto xaaladda cakiran oo uu marin duwo howlaha golaha, si uu isaga u dhaxlo miraha kacaanka. Markastana wuxuu ku andacoonayay, waxa uu ku kacayo in ay tahay mid uu shacabku raali ka yahay. Wuxuu tilmaamayay in geedi-socodka kacaanka uu noqonayo mid dhicis ah haddii guddi-hoosaadku uusan caynkan u shaqeyn.

Mengistu Xayle iyo kooxdiisii, waxay bilaabeen in ay xabsiyada kala baxaan dad maxaabiis ah oo ay mid-mid u toogtaan, iyada oo uusan goluhu ogeyn sababta ay dadkaasi ku muteysteen in la laayo. Dad boqol ka badan oo ay laayeen, ayaa 59 kamid ah waxay ahaayeen eheladii boqorka, xubnihii barlamaankiisa iyo saraakiishii yar-yaraa. Xasuuqaas waxaa goob-joog ka ahaa Dhamme Mikael Gebrenegus, kaas oo ahaa qareen ka tirsanaa ciidamada biliiska. Markii Goluhu uu Mengistu su´aalay sababta uu dadkaasi u hor keeni waayay maxkamad, wuxuu ku jawaabay in ay lagama maarmaan tahay in marka hore qaar laga laayo dadka la maleynayo in ay ka hor imanayaan kacaanka. (Red Tears. Dawit Wolde Giorgis, 1982, p. 20).

Waxaa la xiray nin kasta oo magac ku lahaa maamulkii boqortooyada. Dalkiina waxaa u bilaabatay taariikh cusub oo dil iyo argagixiso ah, taas oo ka miisaan culus dulmigii iyo argagixiskii yiil xilligii maamulkii boqorka. Kacaankii ku bilowday hal ku dhegyadii ahaa (dhiig la´aan dhiig la´aan) wuxuu isu beddelay kacaan dooxato ah. Sidaas baa waxaa ku dhalan rogmay dabiicaddii ay ku dhismeen golihii ciidamada oo ujeeddadoodu ahayd in ay dalka ka badbaadiyaan dhibaatooyinka uu ku sugnaa, si nabadeyn ahna ay xal ugu raadiyaan.

20/ 12- 1974-kii ayuu golihii wuxuu guddoonsaday in uu ku baaqo bayaankii ahaa in ay dalka ku dhaqayaan nadaamka Hantiwadaagga cilmiga ee Maarkisiyada-Liininiyada ah. Jeneraal Tafari Banti oo ahaa guddoomiyihii golaha ee ka dambeeyey Jeneraal Ammaan, waxaa dhanka dad-weynaha uga magac weynaa Mengistu, waayo Mengistu wuxuu ahaa nin firfircoon oo geesi ah. Kartidiisa iyo dadaalka uu halgankan u galay baa wexey keentay in uu noqdo nin calaamad u´ah halgankii ardeyda. Mengistu iyo kooxdiisa si naxariis darro ah u laynayeen haraagii nadaamkii boqorka iyo saraakiisha ay tuhmayeen in ay caqabad ku noqonayaan howlahaada. Xilligaas waxaa socday bannaan-baxyo ballaaran, kaas oo ardadu ay ku taageerayeen go´aanka ay ciidamadu kula wareegeen talada dalka. Ardeydaasi waxaa halhees u ahaa oo ay ku dhawaaqayeen (Viva Mengistu). Mengistu wuxuu xilligaas golaha ka´ahaa kuxigeen.

3/ 2- 1976-kii ayaa fadhi uu taliskii goluhu ku lahaa aqalka la yiraahdo Menilik, ayaa Mengistu iyo intii raacsanayd si kedis ah fadhigii uga kaceen dabadeedna ay dibadda u baxeen. Waxaa xigay ciidamadii Mengistu ilaalada u ahaa oo hubkoodii la soo galay qolkii ay saraakiishu fadhiyeen, dabadeed halkaas ayaa lagu laayay dhammaan saraakiishii xubnaha ka´ahaa golahii badbaadada Itoobiya. Ciidamada wax laayay waxaa hoggaaminayay sarkaal dhallinyar oo la yiraahdo Daniel Asfaw. Saraakiisha halkaas ku dhintay waxaa kamid ahaa guddoomiyihii golaha badbaadad Itoobiya Jeneraal Tafari Banti. Maalintaas maantii xigtay ayaa Daniel Asfaw waxaa weeraray ciidan raacsanaa Jeneraal Tafari. Markuu arkay in uusan baxsanayn ayuu qorigiisii isku dilay. Sidaas buu Mengistu ku noqday guddoomiyihii u soo haray madaxtinimada golihii saraakiisha ee badbaadinayay Itoobiya.

4/ 2- 1976-kii, golihii wuxuu ku dhawaaqay in Gaashaanle/Dhexe Mengistu Xayle Mariam uu yahay madaxa siyaasadda Itoobiya. Andrei Ivanov oo ah nin Ruusha, diraasaadna ku sameeyay dagaalkii 1977-kii dhexmaray Soomaaliya iyo Itoobiya, wuxuu xusay in boqor Xayle Salaisse oo nool ay dowladda Ruushka u sheegtay madaxweynihii Soomaaliya, in ay Mengistu la rabaan in uu madaxweyne ka noqdo dalka Itoobiya. Andrei Ivanov wuxuu yiri :

" Waxaa isweydiin leh, Maxamad Siyaad hadduu sidaas u ogaa, muxuu Mengistu ugu qaaday dagaalka ? ". (Waxaan ka soo xiganay Proff. Cabdullaahi Jaamac oo macallin ka ah Lamumba University Moscow. 2/ 7- 2000)