Inteynaan u tallaabin dabshidkii ciidamada jabhadaha Soomaali Galbeed iyo Soomaali Abboo, waxaa xusid mudan baraarugga siyaasadeed ee shacabka labada jabhadood in uusan xilligaas ahayn mid isu dheelli tiran. Beelaha Soomaaliyeed ee ku dhaqan galbeedka, waxay ahaayeen kuwo si toos ah xiriir ula lahaa wacaallada la soo dersa gobollada madaxa bannaan. Waxay si buuxda uga qeyb-qaateen dhaq-dhaqaaqyadii lagula dirirayay xoogaggii gumeysiga sida kii Daraawiishta iyo kii Leegada. Taasi waxay dhaxalsiisey in beelahaasi ay si buuxda ula jaan-qaadaan anshaxii aqooneed ee facihii danbe ay ka dhaxleen maamulkii dowladeed. Arrimahaas waxaa ka qadey beelaha Soomaaliyeed iyo Oromada ku dhaqan koonfurta Itoobiya.

Labada gobol ee Baali iyo Siidaamo, kasokow Soomaalida ku dhaqan, waxaa halkaas ku nool Oromo tiradooda ay ku dhowdahay toban melyan. Bulsho-weyntaas ayaa inteeda badan waxay la diin, dareen iyo danqashoba yihiin beelaha Soomaaliyeed ee xoolo-dhaqatada ah. Maamuuska iyo qadarinta ay Soomaalida u hayaan waxaa laga garanayaa ooraah ay ku tilmaamayaan dadka Soomaalida ah. Ooraahdu waxay leedahay sidan : " Soomaali Safarti Alooje Rabitti ". Waxay la macna tahay Soomaalidu waa dad socoto ah, waana caruurtii Eebe. Fogaanshaha degaanka kasokow, dhaqaale xumi iyo aqoon yari ayaa sababay xiriirkii gaabiska ku sugnaa ee ka dhexeeyey dowladihii dalka soo maray iyo dadka ku dhaqan degaamadaas.

Kaddib markii la dhisey jabhaddii Soomaali Galbeed, howlihii lagu ururinayay dhallinyarada naftooda hurayaasha ah waxaa dacal socdey mashruuc lagu doonayay in lagu hanto kalsoonida bulshooyinka ku dhaqan Baali iyo Siidaamo. Ogaanshaha iyo oggolaanshaha guddigii siyaasadda ee XHKS, ayaa madaxdii WSLF waxay ku dadaaleen in ay farriimo u diraan odeyaashii dhaqanka ee labadaa gobol. Ninka howshaas u xil-saaraa wuxuu ahaa Cabdullaahi Xasan Maxamuud, guddoomiyihii jabhadda Soomaali Galbeed.

Beelaha Soomaaliyeed ee ku dhaqan labadaa gobol waxaa kamid ah Xawaadle, Harti, Ajuuraan, Cawlyahan, Mareexaan, Dir, Garre iyo Dagoodiye. Labadan danbe ayaa awood tiro xooggan oo xoolo-dhaqato ah ay ka joogaan degaanka. Tirada wax tarka leh ka sokow, beesha Garraha ah waxay la gaar tahay tayada Soomaalinimada xambaarsan oo ay ku tilmaaman yihiin. Beeshaas ayaa waxay ku caan baxday dhaqan ah hilba u-dirir Soomaalinimo.

Iyada oo la adeegsanayay rag u shaqeynayay dowladdii Soomaaliyeed, islamarkaana u dhashey beelaha ku nool koonfurta Itoobiya ayaa waxaa la abuurey xiriir dhex-mara madaxdii Soomaalida iyo odey-dhaqameedyadii beelahaas. Dabadeed si dhuumaaleysi ah ayaa odeyaashii xuduudda looga soo tallaabshey oo Xamar lagu keeney. Waxaa kamid ahaa ugaaska Gariirre Xannaa Suuban Dhagoole, ugaaska Cawlyahan Faatulle Dhaqane Beylah, iyo ugaaska Garre Xasan Goorow. Raggaas ayaa mid walba lala kulansiiyey hoggaamiyihii XHKS, madaxweynihii jamhuuriyadda Maxamad Siyaad Barre. Kulamadaas ayaa dhamaantood waxay ahaayeen kuwo looga beeg qaadan karo sida ay dowoladdii Soomaaliyeed uga go’neyd in ay Itoobiya ka soo ceshato dhulkii ay Soomaalida ka boobtey muddo ku dhow qarni horteed.

Ugaas Xasan Goorow, wuxuu ahaa nin dakana ka qabey labada dowladood ee Itoobiya iyo Keenya. Waxaa jirtey, sanadihii 1960-aadkii in Ugaasku uu laayay rag ka tirsanaa ciidamada labada maamul. Sidaa darteed ayuu Ugaasku wuxuu ka fogaadey degmooyinkii ay ka dhisnaayeen maamullada Addis iyo Nayroobi. Wuxuu xoolo ku heystey baadiye lama-galaan ah ee ka tirsan gobolka Siidaamo. Markii Xamar la keeney oo uu la kulmey madaxweynihii jamhuuriyadda, Maxamad Siyaad hadalladii uu ku soo dhoweeyey ugaaska waxaa kamid ahaa

sidan :

" Xasan Goorow, geesi Soomaaliyeed, amxaaro laayaan ah. Adigoo kale maahan in uu gabasho ku noolaado. Haddaad horey u ahayd halgamaa, hadda ayaad heysataa dowlad ku taageedha ee tuutahaagii lebiso ". (Wareysi aanu la yeelaney Cabdullaahi Xasan, 6/ 10- 2004, Qaahira).

Ugaas Faatulle Dhaqane Beylah oo ay Maxamad Siyaad yaraantoodii is yiqiineen ayaa kulankoodii isagu ku dhiiri geliyey madaxweynaha Soomaaliyeed in gobollada Soomaaliya ka maqan si dhakhso ah loo qabto. Ugaaska wuxuu madaxweynaha uga xog-waramey xaaladda ay Itoobiya ku sugan tahay. Hadalladsii waxaa kamid ahaa sidan :

" Nin Amxaaro iiga daba-dhilifsanaa oo Soomaali ah in uu jiro maleyn maayo. Weligey maamulka Itoobiya ayaan la shaqeynayay oo aan daacad u ahaa. Maantana anigii baa socda oo Xamar dhex-taagan. Haddaba Itoobiya jabtaye haddaad raganimo yeelaneysaan oo aad dalkii qabaneysaan, dadkii waa idiin diyaar ee ordayoo aada ". (Wareysi aanu la yeelaney Cabdullaahi Xasan, 6/ 10- 2004, Qaahira).

Xilligaas waxaa jirey odeyaal Caruusha ah oo Xamar ku sugnaa. Raggaas oo ka qeyb-qaatey gadoodkii sanadihii 1960-aadkii ka jirey gbolka, ayaa Soomaalida la lahaa xiriir qoto-dheer. Waxaa kamid ahaa Waaqow Guuto, Maxamad Cali Ruube iyo Xuseen Xaaji Isaaq Daadi . Waxaa xusid mudan in ninkan danbe ay dhashey gabar ah ina Sayid Maxamad Cabdulle Xasan. Raggani waxay ahaayeen kuwii xiriirinayay bulshadii Caruushada iyo Dowladdii Soomaaliyeed, islamarkaa waxay wax ka hoggaaminayeen howlihii ciidameed ee jabhaddii Soomaali Abboo.

Qowmiyadda Booranta ah, qudhooda waxaa laga casumey odeyaal ay kamid yihiin Xaaji Maxamad Kunta iyo Qaadi Jeena Ejersa. Raggaas oo u dhashey beesha Guji ama (Jaan-jaan) ayaa beeshoodu, sanadihii 1960-aadkii waxay ahayd mid la dhan ah dowladda Itoobiya, iyaga oo markaas ka soo hor-jeedey beelihii kale oo Booranta ahaa ee Soomaalida la qadiyadda ahaa. Nimankaasi ayaa xilligan danbe waxay ka tallaabsadeen khilaaf taarikheed ee soo jireen ahaa ee ku saleysan af iyo dhaqan, kaas oo u dhexeeyay beeshooda iyo beelaha Soomaaliyeed. Waxay markan oggolaadeen in ay si toos ah ugu biiraan jabhaddii Soomaali Abboo oo ay ka feer dagaalamaan.

Waxaa kale oo jabhadda ku biirey qabaa´il kale oo Booran ah, kuwaas oo u doortey in uu golaha dhexe uga qeyb-galo nin la yiraahdo Saari Jarso, kaas oo macallin ka´ahaa magaalada Nageyle. Dhallinyaro u badan aqoonyahanno iyo ciidamo oo dhalashadoodu tahay Booran ayaa xilligaas waxay ka soo baxsadeen taliskii ka dhisnaa Addis-ababa. Waxay si toos ah ugu biireen jabhadda Soomaali Abboo. Dhallinyaradaas waxaa ugu daraja weynaa nin la yiraahdo G/ Dh. Wolde Ammanuel, kaas oo horey gobolka Siidaamo guddoomiye uga noqdey. Xilliga uu socdey fadhigii lagu dhisayey XHKS, odeyaasha Soomaalida iyo kuwa Abboo, intooda badan waxay ku sugnaayeen Xamar, iyada oo qaar kamid ah lagu casumey shirkii Xisbiga. Waxaa xusid mudan in Waaqow Guuto uu ahaa ninka keliya ee Af-caruusha ku gudbiyey khudbaddii uu ka akhriyey fadhigii xisbiga. Raggaas aan magacyadooda soo xusney, intooda badan, waxay ka qeyb-qaateen dhismihii ururkii Soomaali Abboo. Qaar kamid ahina waxay xubno ka noqdeen golihii dhexe ee ururka.

Heyjad iyo qeylo ayay odeyaashii u direen degaankii. Nin waliba wuxuu reerkiisii gaarsiiyey dhambaal xambaarsan colaad. Farriimihii la direy waxaa ku yimid dhallinyaro badan oo doonayay in ay horseedayaal ka noqdaan gulufyadan la diyaarinayo. Ciidankaas waxaa lagu ururshey xeryo looga furey degmada Doolow iyo tuulada Mooriga, halkaas oo markiiba looga bilaabey tababarro ciidameed oo deg-deg ah.

Bartamihii bishii agosto, 1976-kii, Guddugii Siyaasadda ee XHKS, waxay gaareen go'aan qarsoodi ah, kaas oo tilmaamaya in qeyb kamid ah ciidamada xeryaha ku jira fasaxaan si ay u bilaabaan dab-shidka dagaalka. Ciidankii Soomaali Abboo ayay ahaayeen kuwii ugu hreeyey ee nasiibka u yeeshey fulinta arintan. Ayaamo dabadeed markii go'aanka la gaarey ayaa afar ciidan ay ku baxeen Baali iyo Siidaamo, kuwaas oo mid waliba u sii qeybsamayey. Dhinaca Baali ciidamada jabhadda waxaa loo qeybiyey labo qeybood iyada oo loo eegayo qaab degaan. Mid wuxuu ahaa ciidankii Ginnir, midna wuxuu ahaa ciidanka Delo. Sidoo kale ayaa ciidamada Siidaamo afar qeybood loo qeybiyey iyadoo la´eegayo qaabka degaanka. Qeyb waxaa hoggaaminayey Xaaji Kunta (Booran), qeybta labaad waxaa hoggaaminayey Xaaji Xasan (Caruusha), qeybta saddexaad waxaa hoggaaminayey Maxamad Barre (Marreexaan), qeybta afaraad waxaa hoggaaminayey Maxamad Cabdullaahi Xaaji Xasan (Dagoodiye).

Jabhadda Soomaali Abboo, ma eeyan lahayn saraakiil ku filan oo hor-kaca ciidamada lagu tala galey in ay ka howl-galaan gobolladaas. Sidaa darteed ayaa waxaa lagu dhafey saraakiil-xigeeno laga soo xuley XDS. Ujeeddada hayaankii ciidamadaas waxay ahayd in dad-weynaha gobolladaas lagu baraarujiyo dagaalka, iyaga oo isla markaas khalal ku ridaya dhaqdhaqaaqa ciidamada Itoobiya iyo waddooyinka ay taakulada ka helaan. Waxaa kale oo la farey in meelo tilmaaman ay ka kiciyaan ciidamada Itoobiya. Howlaha ciidamada jabhadda, waxaa 100 % gacanta ku hayay wasaaraddii gaashaan-dhigga ee Soomaaliya.

Ciidankii ugu xoogga weynaa wuxuu tiradsiisu dhamaa 800 oo nin. Waxaa hor-kacayay nin ah reer Harar oo la yiraahdo Jibriil. Ciidankaas waxaa la siiyey waajib ah in ay abbaaraan degmada Ceel-karre oo ahayd magaalo-madaxda gobolka Baali isla markaana ahayd xarun ay ku urursanaayeen ciidamada Itoobiya ee loo diyaariyey ilaalada gobolka. Magaaladu waxay ku taal meel hoose oo buuro ayaa ku hareereysan. Dhaqdhaqaaqii ciidanka jabhadda ay ka bilaabeen tuulooyinkii la xiriirey degmada, ayaa ciidamadii Itoobiya waxay kaga jawaabeen in ay magaalada uga soo baxaan dibadda. Waxay fariisimo ka sameysteen meel buuraha hoostooda ah. Muddo laba bilood ah ayaa sidaas leysku hor fadhiyey.

Taakuladii oo ka go'dey iyo cudurro ay ka qaadeen dhufeysyadii ay ku saxaroonayeen ayaa waxay sababtey in ay hoobato niyaddii ciidamadii magaalada difaacayey. Dabayaaqadii oktoober, 1976-kii ayay degmadii si buuxda gacanta ugu gashay ciidamadii jabhadda Soomaali Abboo. Taasina waxay ka danbeysey markii ciidan Gariirre ah oo gaaraya 400 oo nin ay dhankii buuraha ka soo weerareen cadowgii. Waxaa xusid mudan in Gariiruhu ay ku dhaqan yihiin buuraha degaankaas. Ciidankii Dergada intoodii badneyd halkaa ayaa lagu laayey. Saraakiisha halkaa looga diley waxaa ugu weynaa Gaashaanle Baqale Amru oo ahaa taliyihii saldhigga.

Saraakiishii ka talinayay Itoobiya, arintan waxay ku noqotey qaadan-waa. Waxaa u muuqatey culeyska ku soo food leh nadaamkooda, haddiiba Soomaaliya ay bilowdo in ay si daacad ah u taakuleyso jabhadaha ku kacsan dowladdooda. Iyaga oo la tallaabsanaya heer-kaca dagaalka ayaa waxay bilaabeen in ay ciidan u soo ururiyaan gobolladii gubanayey, si ay u soo ceshadaan degmadii laga qabsadey iyo tuulooyinkii ay ka yaaceen ciidamadeeda. Nasiib-darrida heshey baa waxay ahayd in markiiba dhanka Soomaalida ay ka soo taallabeen ciidan hor leh oo gaaraya 1300 oo nin. Ciidankan danbe ayaa waxay ahaayeen ciidankii ku jirey xeradii Qoriiley ee ku xereysnaa magaca Soomaali Galbeed. Inkasta oo ciidankan danbe uusan jahadoodu ahayn Baali iyo Siidaamo, misana waajiboodu wuxuu ahaa in ciidamada Ogaadeenya fadhiya eeyan u gurman gobollada shidan.

Go’aankii ku dhammaadey (Cali Cilmi Af-yare).