Dr Enow

Qeybtii danbe ee qarnigii 20-aad, dhimbilihii uu dhaliyay dab-shidkii D. Q, ayaa si xoog badan wuxuu u ololiyay qaaradda Afrika. Dowladaha ku dhaqan  qaaradaha Aasiya iyo Laatiin Ameerika, waxay madax-bannaanidooda qaateen qarnigii 19-aad iyo horaankii qarnigii 20-aad. Qarnigii tegay, sanadihiisii 50-aadkii, 60-aadkii iyo 70-aadkii, ummadaha ku jiray halgamada lagu dalbayay madax-bannaanida siyaasadeed, waxay u badnaayeen qaaradda Afrika. Sanadkii 1960-kii, 17 dowladood oo Afrikaan ah ayaa ka xoroobay maamulladii gumeysiga ee reer Yurub. Dowladaha madax-bannaanidooda qaatay waxay ahaayeen Kamiruun, Toogo, Maali, Senigaal, Madagaskar, Koongo Kinshasa, Soomaaliya, Beniin, Neyjer, Burkina Faaso, Xeebta Foolka, Jaad, Bartamaha Afrika, Koongo Braasifiil, Gaboon, Neyjeeriya, Mowritaaniya, Seraliyoon iyo Tansaaniya.

Gobanimadaasi waxay ahayd miro laga dhaxlay halgamo hubeysnaa oo dadyowga Afrikaanka ah ay ku qaadeen maamulladii gumeysatadu ka dhiseen Afrika. Jabhadaha caanka baxay waxaa kamid ahaa jabhadihii Angoola (MPLA, FNLA iyo UNITA), kacdoonkii dadka reer Jasaa;ir, jabhaddii Mosambiik(FRELIMO), jabahddii Keenya ee MAU-MAU, halgankii xertii reer Liibiya ee uu hoggaaminayay Shiikh Cumar Mukhtaar, ururkii dhallinyarada Soomaaliyeed (SYL). Waxaa xusid mudan in kacdoonkii dadka reer Jasaa'ir uu ahaa midka uguna wakhti dheeraa uguna khasaaro badnaa. Kacdoonkaas oo lagu magacaabo kacaankii halka melyan oo shahiid ayaa wuxuu socday muddadii u dhexaysay 1954 - 1962.

Madax-bannaanidii dabadeed, dadkii ku noolaa qaaradda Afrika waxaa u bilaabatay nolol laba weji leh. Weji wuxuu ahaa xoriyadda dabran iyo calamada aan ciirsiga lahayn ee ka dul babanaya dhulalkoodii. Wejiga kalena wuxuu ahaa barnaamijyada uu gumeysiga cusubi danihiisa kaga fushanayay qaaradda xorta ah. Labadii xoog oo waaweynaa ayaa markiiba bilaabay in ay ku tartamaan qaaradda iyo hantideeda dabiiciga ah. Halka dhanka bari, ay aragtidii shuuciyadda ahayd kaga soo fooftey Afrika, waxaa  dhanka galbeedka kaga yimi fara-gelin siyaasadeed oo ay ka danbeysay dowladda Mareekanka. Howlihii siyaasadeed oo labadaa dowladood ay ka wadeen dalalka cari-edeg ayaa waxay wal-wal gelisay dowladihii reer Yurub oo horay u gumeystay qaaradda, gaar ahaan Ingiriis iyo Faransiis. Arintaas ayaa  sababtay dhismihii ururka barwaaqo sooranka oo ay isku bahaysteen dowladaha ku hadla afka Ingiriiska iyo ururka kale oo ay isku bahaysteen kuwa ku hadla afka Faransiiska.  Ururadaas oo la asaasay bartamihii sanadihii 1960-aadkii ayaa ujeeddadoodu ahayd in lagu ilaaliyo xiriirka siyaasad-hoosaadka ah ee gumeysiga wejiga cusubi uu ka doonayay dowladihii ka xoroobay. Waxaa kale oo ujeeddadu ahayd ilaalada danaha dhaqan iyo kan dhaqaale oo ay dowladaha gumeysatada ah ka leeyihiin dalalkii ay gumeysteen.

Waxaa iyana jirtay ragaad culus oo ay gumeysatadu kaga tageen qaaradda taas oo ahayd xudduudaha aanan dabiiciga ahayn oo ay ku reebeen bulshooyinkii Afrikaanka ahaa. Xudduudahaas oo loo xariiqay si ka fog danaha dadkii ku noolaa gobollada qaaradda ayaa ka dhex abuuray dadkii Afrikaanka ahaa cimilo colaadeed oo aanan horay u jirin. Waxaa tusaale wacan loo soo qaadan karaa dalka Neyjeeriya oo ay ku nool yihiin qabiilooyin ka badan 250, kuwaas oo mid waliba uu af gaar ah leeyahay. Dalkaas ayaa gumeysatadu waxay uga tageen dowlad hal meel laga maamulo. Taas ka soo hor-jeedkeeda waa Soomaalida oo hal qabiil ah, isla markaasna dalkoodii loo qeybiyay shan maamul oo kala duwan.

Haddaan dib u noqono, guud ahaan, is maan-dhaafkii D. Q. uu reebay sanadihii 1960-aadkii, maahayn kuwo ka shiddo yaraa kuwii sanadihii 40-aadkii iyo 50-aadkii. Inkasta oo ummadaha ku nool qaaradda Afrika ay ahaayeen kuwa ugu nasiibka badnaa shiddooyinkii dagaalka, misana waxaa jiray meelo kale oo taariikhda is-diidkan uu si xoog badan uga muuqdey. Muran ka dhashay gantaallo ay Soofyeetigu ka qotomiyeen jasiiradda Kuuba, ayaa lagu tilmaami karaa qadiyadda ugu hilan cuslayd is-diidkii labada dowladood ee waaweyn. 

Shakhsiyaddii madaxweynihii Mareekanka Jhon Fitzgerald Kennedy iyo isla-weyni heshay hoggaamiyihii Soofyeetiga Nikita Khrushchev, ayaa qeyb ka qaatay khilaafkaas. Madaxweyne J. F. Kennedy wuxuu doorashada ku soo galay in uu wax ka qabanayo maamulka Shuuciga ah oo ka abuurmay Kuuba. Waxaa xusid mudan,  Kacaankii ka dhashay dalka Kuuba in uu markiiba bilaabay in uu xiriir dhaqaale iyo mid siyaasadeedba la yeesho dowladaha Shuuciga ah oo uu Soofyeetigu ugu weyn yahay. Isla markaasna uu mowqif colaadeed ka is-taago dowladaha reer galbeedka ee uu Mareekanka ugu horeeyo.

Dhanka kale waxaa jiray arimo Soofyeetiga ku abuuray isla-weyni. Waxaa ugu weynaa mashruuc ay aad u qariyeen oo ahaa tijaabooyin gantaallo loo diro hawadaa sare (Cosmos). Taas oo ku biya-shubatay gantaalkii ay direen 12/ 4- 1961-kii, ee uu la socday cir-mareen la yiraahdo Yuri Gagarin. Isla markaas madaxdii  Soofyeetiga waxay arkayeen hirarkii gobanimo-doonka ahaa oo ka socday qaaradihii dadkooda la gumaysanayay. Sidaa darteed ayaa Soofyeetigu ay is tusiyeen in xilligii hanti-goosigu uu mugdi sii gelayo.

Khilaafka Kuuba wuxuu si muuqata u bilowday 27/ 10- 1960-kii, markaas oo dayuurad kuwa wax basaasa ay Kuubaanku ka soo rideen Mareekanka. Waxaa dayuuradda la socday sarkaal duuliye ahaa oo magaciisa la oran jiray Rudolf Anderson Rr. Sarkaalkaas oo ahaa ninka keliya oo dhintay ayaa geeridiisii waxay sababtay in saacado dabadeed ay dunidu ku sigatay in uu ka qarxo dagaal leysu adeegsado hubka halista ah.

Inkasta oo arinkaa laga heshiiyay misana waxaa khilaafkii uu soo laba-kacleeyay bishii abriik 1962-kii, markaas oo Mareekanku uu Kuuba u diray dayuurad kamid ah kuwa wax basaasa jaadka U-2. Socdaalkii ugu horeeyay waxay soo qabatay sawiro labo gantaal oo ah kuwa tiirada dhexe oo Soofyeetigu ay ku rakibeen gobolka San Cristobal ee koonfurta jasiiradda Kuuba.

 Markii la hubsaday xaaladda gantaallada halkaas ku rakiban, Mareekanku wuxuu diyaariyay hubkiisii halista ahaa oo ay ku rakibeen gantaallada tiirada dhexe iyo dayuuradaha B-52. Heeganka dalka la geliyay ayaa wuxuu gaaray meeshii ugu sareysay muddadii uu socday Dagaalkii Qaboobaa. Dad-weynihii Mareekanka ayaa waxay ku yaaceen dukaamadii si ay u iibsadaan raashin keyd ah. Magaalooyinka Berliin iyo Moosko ayaa waxay ahaayeen meelo dadku aad u kacsanaayeen. Kuuba iyadu ciidamadii ayay heegan gelisay. Waddooyinkii waaweynaa waxay dhamaantood ku aastay miinooyin iyo waxyaabaha qarxa.

Inkasta oo hoggaamiyaha Kuuba Fiedel Castro uu Soofyeetiga ka codsaday in ay Mareekanka la dhacaan gantaallo badan oo xambaarsan hubka sida ba´an wax u laaya, misana hoggaamiyihii Soofyeetiga, Nikita Khrushchev marna ma uusan ku tala-gelin in uu Mareekanka la galo dagaal leysu adeegsado hubka halista ah. Waayo Mareekanku wuxuu awood u lahaa in uu saacado ku burburiyo Kuuba iyo hubka yaal. Madaxweynaha Mareekanka J. F. Kennedy, qudhiisu, isaga oo   dareensan khatarta ay leedahay hubkan halista ah oo Soofyeetigu hoosta kala soo galeen, misana diyaar uma uusan ahayn in uu muranka gaarsiiyo in laysu adeegsado hubka halista ah. Arinkii wuxuu qaboobay markii ay xiriir hoose yeesheen labadii dowladood oo uu muranku ka dhexeeyay. Sheekadiina waxay ku qabowday markii uu Soofyeetigu ogolaaday in uu dib ula laabto gantaalladii uu Kuuba ku rakibay. Mareekanka ayaa arintaas ku iibsaday in uu isaguna dib u soo ceshado gantaallo uu ku rakibay dalka Turkiya.

Isla sanadkii 1961-kii, waxaa abuurmay ururka dowladaha dhex-dhexaadka ah None-Aligned Movement. Arintaasi ayaa waxay daba socotay fadhi lagu qabtay degmada  Gomandum ee dalka Indooniisiya sanadkii 1955-kii. Fadhigaas hore waxay ujeeddadiisu ahayd in la dhameystiro madax-bannaanida ay qaateen dowladaha qaaradda Aasiya, gaar ahaan gobolka Indo-shiina. Waxaa halkaa ka dhashay aragtidii lagu asaasay is-bahaysiga dowladaha dhex-dhexaadka ah. Aragtidu waxay si buuxda u hirgashay bishii sebtember 1961-kii, markaas oo magaalada Belgraad ay isugu yimaadeen 25 dowladood oo madax-bannaan. Halkaas ayuu Marshall Tito, madaxweynihii Yugoslaafiya, ka sheegay khatarta uu dunida ku hayo hubka ay ku tartamayaan dalalka Midowga Soofyeeti iyo Mareekanka. Madaxda arintaas wax ka hirgeliyay ayaa waxaa kamid ahaa ra'iisul-wasaarihii Hindiya Jawaharlala Nehru, madaxweynihii Indooneesiya Ahmed Sukarno iyo madaxweynihii Masar Jamaal Cabdi Naasir.

Fadhigii labaad oo ururku lahaa waxaa lagu qabtay magaalada Qaahira. Waxaa ka soo qeyb galay 47 dowladood oo madax-bannaan, kuwaas oo ka dambeeyay in ururku hanaqaado. Dowladaha ururkan ayaa intooda badan waxay madax-bannaani ka qaateen dowladihii gumeysatada ahaa ee Yurubta galbeed. Sidaa darteed baa sanooyinkaas hore, ururku waxay muujiyeen siyaasad ka dhan ah damaca reer galbeedka. Waxaase jirtay in ay si xor ah u tallaabsan waayeen, waayo madax-bannaanida ay qaateen maaheyn mid buuxda. Dhaqaale iyo dhaqan ahaan waxay ku xirnaayeen dowladihii gumeysatada ahaa. Taasi waxay is hor taagtay in ururku uu noqdo mid si madax-bannaan uga shaqeeya arimaha murugsan ee la xiriira dhaqaalaha cari-edeg (global economic problems).

Waa socotaa....

Gadaal ugu noqo casharada

Saadiq Enow
enow2@hotmail.com