Waxaa xusid mudan in guutada Duufaan ay ahayd ciidanka markaa ka dagaal galay dhulkii ay ku dhaqnaayeen beelaha Absame. Dhallinyarada iyo wax-garadka beelahan ayaa xilligaas waxay ahaayeen kuwo ku baraarugsan siyaasadda. Naacawdii laga helay degaamadii la xoreeyay, waxaa markiiba si gaar ah ula danqaday dad badan oo u dhashay beelahan. Jaceyl iyo jimiimic ay u qabeen darteed, ayaa dhallinyaro badan oo rag iyo dumar isugu jira ay markiiba u yaaceen dhulkaas. Waxaa kamid ahaa Maxamad Xaaji Siraaji oo isagu inooga waramay sida ay xaaladdu ahayd.

" Waxaa ina soo gaaray waraka tilmaamayay guulaha ay jabhadiintu gaareen iyo degmooyinka ay ka kiciyeen ciidamada Itoobiya. Arintaasi waxay nagu abuurtay hiyi-kac. Aniga iyo laba inan oo kale oo markaas arday ahaa, waxaan ku tashanay inaan dhulkii aadno. Gaari u socday Beled-weyne ayaan Xamar ka raacnay. Dabadeed mid kale baan Feer-feer u raacnay. Halkaas waxaanu kula kulanay askari Soomaaliyeed oo ka soo fasax qaatay ciidankiisii oo fadhiyay Baardheere. Isaga ayaanu goor galab ah la lugeynay. Wuxuu ahaa nin dhulka aanu mareynay naga badiya. Wuxuu inoo sheegay in uu inaga horeeyo dhul ban ah, oo ay tahay inaanu habeenimada ka gudubno. Isaga oo na hor-kacaya ayaanu habeenkaas oo idil cagta dedejineynay. Nasiib darro, waa uu nala hatfay, oo goortuu waagii baryay, waxaanu aragnay annaga oo taagan halkii aanu xalay ka baxnay ". (Wareysi aanu la yeelanay Maxamad Xaaji Siraaji, 12/ 5- 2004, Stockholm - Sweden).

Waxaa dhacday in ay bankii ku beegmeen goor ay duhurkii tahay. Waxay ku khasbanaadeen in eeyan socodka joojin. Daal iyo kuleylkii ay ku lugeeyeen ayaa wuxuu sababay in casar-gaabkii, ninkii ugu horeeyay uu ka fariisto. Dabadeed waxaa dhacday in ay dhamaantood socodka daayaan. Ninkii ugu da'da yaraa baa markaas u kacay in uu tacaal ku gaaro tuulo u dhoweyd oo la yiraahdo Higlaale. Nasiib wanaag, tuuladii buu gaaray oo ka war-geeyay raggii la socday. Halkii baa looga soo gurmaday, oo caaniyo biyo loogu keenay. Kaddib markii ay gaari ka raaceen ayay gaareen Qabri-daharre, waxay u gudbeen baadiyihii ay reeruhu degganaayeen. Waxay halkaas ugu tageen reer miyigii oo wada jabhadoobay. Xlligaas ciidamadii Duufaan waxaa laysugu keenay ceelasha Malayka. Maxamad Xaaji Siraaji oo xaaladdaa ka waramaya wuxuu yiri :

" Ciidanku wuxuu ku firirsanaa dhul aan ku qiyaasay illaa 10 km. Reer myiga ayaa ugu tabarucayay xoolo. Maalin walba geel bay qalanayeen. Habeen kasta dhaanto ayay cayaarayeen. Markaad aragto niyadda ay hayeen, waxaa kugu abuurmaya himmad sare. Dadkii ku noolaa magaalooyinka, waxay ku soo jabeen baadiyaha iyo halkii ay ciidamadu fadhiyeen. Dadkaasi cabsi ayaa ku abuurantay ah in ciidamada Itoobiya ay u laayaan aargoosi. Mrkii jabhaddii ay laysay askartii Itoobiya, ayay ka baqeen in ciidamo cusub inta la keeno, dabadeed ay wax yeeleeyaan naftooda iyo hantidooda. Sidaasna waa caado uu yiqiin maamulka Itoobiya ". (Wareysi aanu la yeelanay Maxamad Xaaji Siraaji, 12/ 5- 2004, Stockholm - Sweden).

Degmooyinka laga soo qaxay waxaa kamid ahaa Fiiq, Xamaro iyo Sagag. Raggii hoggaaminayay jabhadda ayaa iyaguna ku sugnaa goobtaas. Waxaa kamid ahaa Axmad Shiikh, Asad Beddel iyo Cali-Shucaac. Raggaasi ayaa ka codsaday dhallinyaradii ka timid Soomaaliya in ay dadka la hadlaan oo ay wacyi geliyaan. Muddadii dhallinyaradu ay la joogeen jabhadda, waxay qeyb xooggan ka qaateen in ay reer miyiga kala hadlaan is-abaabulka iyo kala-danbeynta. Ragga ku yimid baxsadka waxaa kamid ahaa Cabdullaahi Macallin Dhoodaan.

Waxaa goobtaa isugu tegay dad badan oo u dhashay degaamadaas. Dowladdii Soomaaliyeed, waxay markaa xayiraad siyaado ah saartay guddigii siyaasadda iyo madaxdii kale ee WSLF. Waxaa laga ilaalinayay in ay xiriir-hoosaad la yeeshaan ciidanka halkaas fadhiya. Iyada oo ay cakiran tahay xiriirka dowladda iyo hoggaankii ciidanka jabhadda, ayaa degaanka Malayka waxaa ka dhacay shir-weyne looga arinsanayo xaaladda. Dadkaa isu yimid ayaa waxay isla meel-deyayeen xaaladda dagaal iyo midda abaabul oo loo baahan yahay in si wada-jir ah looga tashado. Sirkaasi wuxuu kamid ahaa waxyaabaha kordhiyay dareenka dowladdii Soomaaliyeed. Saraakiisha hoggaaminayay ciidanka jabhadda, falkan waxay u arkayeen abaabul aanan looga maarmin socodsiinta dagaalka. Halka madaxdii Soomaalida uu ku abuuray shaki weyn. Shiikh Ibraahim Cabdullaahi oo ah aqoonyahan u dhashay gobolkaas, islamarkaa baaritaan badan iyo qoraallo ka dhigay taariikhda qadiyaddan, ayaanu ka wareysanay aragtidii ahayd go'itaanka gobolka oo xilligaas shakiga ku abuurtay dowladdii Soomaaliya. Shiikh Ibraahim wuxuu ku jawaabay sidan :

" Aragtida goosashada Ogaadeenya, waa ay jirtay. Mase ahayn mid taageero ka heshay dad-weynihii saldhigga u ahaa socodsiinta halgankan. Rag baa ra'yiga la yimid. Waxaase jirey xoog ka badan oo ka soo hor jeeday, kaas oo diiddanaa aragtidan. Dad-weynuhu wuxuu qabay mideynta shanta Soomaaliyeed. In badan oo kamid ah wax-garadka beelaha Absame ayaa xlligaas qabay in eeyan suuragal ahayn in qaar kamid ah dadka ku abtirsada gobolka ay masuuliyad sare ka hayaan jamhuuriyadda xorta ah, islamarkaa uu halganka noqdo mid aanu ku dooneyno gobol aanu si gaar ah uga talino. Qadiyaddan, tan iyo maantay abuurantay, illaa iyo hadda wuxuu codkeedu ahaa isu ururinta bulsha-weynta Soomaaliyeed ". (Wareysi aanu la yeelanay Shiikh Ibraahim Cabdullaahi, London, 20/ 6- 1977-kii).

Dowladdii Itoobiya waxaa u muuqatay culeyska ku soo kordhaya nolosheedii siyaasadeed iyo middii ciidan. Waxay dareensanayd in dad-weynaha reer Ogaadeenya ay yihiin culeys khatar gelanaya jiritaankooda dowladnimo, iyaga oo gacan ka haysta dowladda Soomaaliya. Markaas waxay bilowday fal aanan ugub ku ahayn maamullada gumeysiga. Kaasi wuxuu ahaa in laga aarsado maatada iyo dadka rayidka ah. Falkan ayaa wuxuu bilow u ahaa weeraro taxane ah oo ay la beeganayaan meelaha ay bulshadu ka jilicsan tahay. Iyada oo adeegsanaysa dayuuradeheeda dagaalka, maamulkii Itoobiya wuxuu guddoonsaday in uu hub la dhaco ceelashii ay reer miyigu ka cabayeen. Weliba hubka ay markaas adeegsadeen wuxuu ahaa hubka naabaalka, kaas oo kamid ah noocyada hubka ah oo ay ka yaaliin heshiisyada caalamiga ah, inaanan laysu adeegsan. Weerarkii ugu horeeyay waxay la beegsadeen ceelasha Malayka. Goor ay barqa tahay ayay soo weerareen. Sida caadadu tahay, waxaa markaas ceelasha jooga xoolaha ugu badan ee la waraabinayo. Dhacdadaas oo ku beegnayd 4/ 6- 1977-kii, waxay geeri ku sababtay tobaneeyo kamid ah dhallinyaradii reer miyiga ahaa ee xoolaha waraabinayay. Dhaawacuna intaa waa uu ka badnaa. Waxaa kale oo hubkaas uu galaaftay dhowr boqol oo geel ah. Yuusuf Maxamad Sugaal oo xlligaas ku sugnaa dhulka u dhexeeya Dirir-dhabe iyo Harar ayaa markuu warkan maqlay ka tiriyay gabay uu leeyahay :

Warka xero Malaykiyo ka yimid Xamara jiiddeeda

Ey xigaalka ii soo warsheen xalay i soo booqday

Xummad iyo alleylehe i geli urug xanuunkeede

Xabashigan dadkeygii ku gubay xoradka naabaalka

Ogow inay xoriya tahuu hubsaday xarakadeeniiye

Xaasaska iyo maatada cayaar kuuma xasuuqeene

Xuquuq waxaan aqoon iyo kufriga xaaqay shacabkeyga

Ee xisdiga caruurtiyo ku jaray xoolo iyo moodba

Haddii aanay xajiini qaban ma xasli waayeene

Talaabo kale ayaa jirtay oo dowladda Itoobiya ay qaaday xilligaas. Tallaabadaasi waxay ahayd bowdyo-qaawis ay iyo muruq-tuujis, ay uga dan lahayd in ay Soomaalida u muujinayso in eeyan ahayn mid itaal daran. Itoobiyaanku, risaaladaas waxay muujiyeen carbis ay ka qeyb-galeen ciidan ku dhow 15.000 oo nin. Dabridkaas oo lagu dhigay meel magaalada Jigjiga waqooyiga kaga aaddan, ayaa waxaa ka qeyb-galay taangiyo, gawaari gaashaaman, madaafiicda-goobta iyo dayuurado. Ninkii ugu horeeyay ee Soomaaliya soo gaarsiiyay qorshaha dab-ridkaasi wuxuu ahaa odey Soomaaliyeed, kaas oo horey u ahaa saddex-alifle ciidamada Itoobiya, markaase ka fariistay shaqadii. Isagu wuxuu ku noolaa magaalada Jigjiga, islamarkaa wuxuu si wanaagsan ula socday dhaqdhaqaaqa ciidamada Itoobiya, oo saaxiibo badan ayuu ku lahaa. Booqasho uu Xamar ku yimid ayaa waxay isku arkeen guddoomiyihii WSLF Cabdullaahi Xasan. Wuxuu uga waramay xogta uu ka hayay dab-ridkaas. Guddoomiyuhu warkii buu u gudbiyay madaxweynaha. Maxamad Siyaad oo si wanaagsan u fahmayay ujeeddada ay Itoobiyaanku uga golleeyihiin falkan, ayaa markii loo sheegay warkaa, wuxuu yiri :

" Ba'aa, oo waa dagaale. Nimanku waxay doonayaan in ay dagaal ku baaqaan ". (Wareysi aanu la yeelaney Cabdullaahi Xasan, 6/ 10- 2004, Qaahira).

Guddigii siyaasadda ee XHKS, bartamihii bishaas waxay guddoonsheen in ay oodda ka rogaan guutadii saddexaad in ay ku dhaqaaqdo Itoobiya. Guutadan waxaa hoggaaminayay Gaashaanle Cabdirisaaq Shiikh Cismaan oo ku magac dheer Cali-baadiye. Eynu u deyno Cali-baadiye, ha inooga war-bixiyee sheekada loogu dhiibay xilkan :

" 23/1- 1977-kii, goor ay subaxnimo tahay, aniga oo isu diyaarinaya in aan aado kuliyaddii Jaalle Siyaad ee aan macallinka ka ahaa, waxaa ii yimid odagii Cabdi-madoobe ahaa. Wuxuu ii sheegay in madaxtooyada layga rabo. Kaddib waanu is raacnay, markay saacaddu ahayd lixdii iyo barkii subaxnimo. Meeshii waxaanu ugu tagnay xubnihii guddiga siyaasadda oo xafiiskii madaxweynaha ku jira. Cabdi-madoobe wuxuu ii sheegay in raggaasi, fadhigii ay shalay galab galeen ay weli ku jiraan. Cid u gashayna ma jirin aan ka ahayn Cabdi-madoobe iyo laba nin oo kale mooyee. Kuwaasina wixii ay u baahdaan ayay u dirsanayeen ". (Wareysi aanu la yeelaney Cali-baadiye, 5/ 3- 2004, Gaalkacayo).

Sida muuqata, habeenka ay madaxdaasi fadhiyeen wuxuu kamid ahaa habeenadii ay xubnaha guddiga siyaasadda ku dheeraadeen doodaha ay ku falan qeynayeen dagaalka.

" Muddo saacad iyo bar ah markaan dibadda ku sugayay, ayay soo baxeen. Waan is-taagay oo salaamay. Sida caadada ahayd, iyaguna waa ay iga qaadeen. Maxamad Cali Samatar oo wasiirkii gaashaan-dhigga ahaa, si gaar ah ayuu iila ballamay oo wuxuu i yiri, markaad odaga soo dhameysataan, xfiiska iigu kaalay. Madaxweynihii baan u galay. Muddo baan xafiiskiisii wada fadhinay. Run ahaantii wixii la iigu yeeray, odeygu toos uma abbaarin, bal sidii caadadiisu ahayd waa uu kor maray. Taasna wuxuu uga dan lahaa in marka hore uu mowqifkeyga ogaado. Goor aanu cabbaar wada fadhinay ayuu guda galay in uu igala hadlo dalka Soomaaliyeed oo ay Itoobiya haysato iyo sida XDS uu u diyaarsan yahay. In dowladda Soomaaliyeed, iyada oo u martay OAU-da, ay isku deyday in gobolkaas maqan laga qaado afti ay u codeynayaan madax´bannaanidooda. Mowqifka siyaasadda Itoobiya ee ku wajahan gobolkaas ". (Isla marjicii hore).

Maxamad Siyaad ayaa hadalkiisii ku gunaanaday in ay waajib tahay inaan xaqeena doonanno. Markaas buu wuxuu Gaashaanlaha weydiiyay sida uu u arko in uu hor kaco ciidan kamid ah ciidamada jabhadaha Soomaali Galbeed iyo Soomaali Abboo. Madaxweynaha wuxuu markaas yiri sidan :

" Maadaama xaaladdu sidaas tahay, maxaad adigu ka qabtaa inaad riddo xabbadda shan ka-roortada ah oo dalka lagu xoreynayo ". (Isla marjicii hore).

Gaashaanle Cabdirisaaq Shiikh Cismaan ayaa madaxweynaha ugu jawaabay sidan :

" Anigu waxaan ahay sarkaal ka tirsan ciidamada XDS. Waxaan u lebisnahay inaan qaato wixii amar ah oo lay siiyo. Laakiin aniga iyo adiga manihin raggii ka wada-hadli lahaa arinkan. Saraakiisha XD oo madaxda ii ah iyo wasaaradda gaashaan-dhigga ayay tahay in uu amarka ka soo baxo ".

Arinta jabhadaha oo uu madaxweynuhu ka dhawaajiyay, Cali-baadiye wuxuu kaga jawaabay in ay tahay mid uusan shuqul ku lahayn. Wuxuu xusay in ay ula muuqato in isaga dagaalka loo diro markii la guddoonsado in ay galaan ciidanka XDS. Ciidamada jabhadahana loo dhiibo rag saraakiisha ah ee u dhashay gobolka. Madaxweynaha ayaa markuu arkay aragtida Gaashaanle Cabdirisaaq, wuxuu soo gabagabeeyay hadalkii oo sarkaalka ku yiri : waayahay, orod oo marka shaqa-tag. Gaashaanle Cabdirisaaq Shiikh Cismaan, markuu madaxweynihii ka yimid, sida balantu ahayd, wuxuu soo maray xafiiskii wasiirkii gaashaa-dhigga. Jeneraal Samatar, ayaa markay kulmeen wuxuu wax ka su'aalay arinka uu madaxweynaha u diray. Cabdirisaaq baa markaas ku jawaabay in aanan waxba loo dirin. Samatar baa yiri :

" War odeygu ma wuusan kuu dirin xil ku aaddan dagaalka ay jabhaduhu ka wadaan gobolka ? ". Jeneraal Samatar, markii ay u caddaatay in aysan jirin wax waajib ah oo la siiyay sarkaalkan, ayuu ka gaabsaday wixii tifaf-tir ahaa oo uu doonayay in uu la socodsiiyo. Halkii bay ku kala tageen Cali-baadiye iyo wasiirkii.

Guddigii siyaasadda ayaa dib isugu noqday. Waxay is tusiyeen in Gaashaanle Cabdirisaaq uu yahay sarkaal ku haboon hoggaaminta guutada saddexaad oo loo diyaarinayo dab-shidka dagaalka. Madaxwenaha ayaa markaa u yeeray taliyihii guutada difaaca cirka G/ Dh. Maxamad Shiikh Cismaan (Cirro). Isagu wuxuu ahaa Cali-baadiye walaalkiis. Madaxweynaha iyo wasiirkii gaashaan-dhigga oo la fariistay Cirro, ayaa waxay ku yiraahdeen sida :

" Waxaanu dooneynaa in ciidamadii Soomaaliyeed ay ku duulaan Itoobiya, si loo xoreeyo gobolka ay naga haystaan. Qorshaha aan rabno waa in marka hore gudaha la geliyo ciidamo jabhado ah oo curyaamiya ciidamada Itoobiya. Dabadeed ciidankii Soomaalida uu ka tallaabo xuduudda. Waxaa jira guuto lagu bixinayo dhulka koonfureed oo ay Oromadu degaan ee Baali iyo Siidaamo. Ciidamadan oo u badan Caruusha iyo Booran, ayaa saraakiisha la socota eeyan ahayn kuwo laysku halleyn karo. Waxaa jira cabsi laga qabo in waajibka la siiyo ay siduu ahaa u gudan waayaan. Haddaba markaanu eegnay saraakiisha Soomaaliyeed, waxaa nagula haboonaaday inaan ciidankan u dhiibno Cabdirisaaq Shiikh. Isagiina si buu uga biya diidan yahy howsha. Adiguu walaalkaa yahaye, bal la soo hadal oo soo qanci ". (Isla marjicii hore).

Waxaa xusid mudan, in ciidamada dhexdooda uu xilligaas ka socday abaabulka af-gembigii fashilmay oo lagu laayay Maxamad Shiikh Cismaan iyo saaxiibadiis. Gaashaanle Cali-baadiye, wuxuu ahaa ninka qaabilsanaa xiriirinta saraakiishii ka qeyb-qaatay af-gembiga. Sida uu sheegay waxay tashi isugu laabteen saraakiishii u waaweynaa ee qorshaha af-gembiga wax ka waday. Waxay ku taliyeen in uu hor-kaco ciidamada jabhadda, si uu uga badbaado xabsi oo uusan hakad u gelin howsha afgembiga. Sidaas buu Cali-baadiye ku baxay, kaddib markii uu wareejiyay howshii qarsoodiga ahayd oo uu u hayay saraakiishii af-gembiga qorsheynayay. Xilkii kaga aaddanaa qorshaha afgembiga, wuxuu ku wareejiyay Gaashaanle Yaasiin Hurfe oo isna ahaa taangiiste. Allaha u naxariistee wuxuu ku dhintay dagaalkii lagu xoreeyay magaalada Qabri-daharre.

Cabdirisaaq Shiikh Cismaan, sanadkii 1970-kii ayuu yimid Soomaaliya, isaga oo soo dhameystay wax-barasho ciidameed oo uu dalka Soofyeetiga ugu maqnaa muddo afar sano ah. Wuxuu soo dhameystay takhasuska ah taangiyada. Degmada Buulo-berde ayay ahayd goobtii ugu horeysay ee uu ka howl-galo. Wuxuu halkaas fadhiyay Sanad iyo bar, dabadeed wuxuu galay kooras sanad iyo laba bilood ah oo saraakiil uu kamid yahay ay ku qaadanayeen aqoon abaanduulenimo. Inkasta oo Xamar ay ahayd meesha ay kooraska ku qaateen, misana saraakiil Ruush ah ayaa bixinayay. Dabadeed wuxuu ku laabtay gobolka Hiiraan, magaalada Beled-weyne. Waxaa halkaas fadhiyay taliska ciidanka gobollada dhexe. Waxaa taliye ka ahaa Maxamad Nuur Galaal. Inkasta oo lagu magacabay sarkaalka tababarka iyo howl-gelinta, misana Cali-baadiye muddaduu halkaa joogay, isaga ayaa ahaa abaanduule.

Muddo kadib waxaa lagu magacaabay in uu odey ka noqdo urur taangiiste ah oo cusub, kaas oo haystay taangiyadii ugu danbeeyay oo uu Ruushku siiyo Soomaalida. Kuwaasi waxaa la oran jirey T-55. Taangiyadaas oo ka soo degay Berbera ayaa waxaa la dejiyay meel Hargeysa u dhow oo la yiraahdo Darar-weyne. Xilligii ololaha hor u marinta reer miyiga iyo abaartii Daba-dheer, Cali-baadiye wuxuu guddoomiye degmada Ceel Af-weyne oo ka tirsan gobolka Sanaag. Kadib wuxuu kamid noqday saraakiishii lagu asaasay kuliyaddii ciidamada ee Jaalle Siyaad. Halkaas ayuu macallin ka ahaa illaa uu dagaalka ka galay.

Saadiq Enow

Waa socotaa.... Gadaal ugu noqo casharadii hore