Casharkii V-aad.

Mashaqooyinkii uu xambaarsanaa is-diidkii bariga iyo galbeedka ee kallifay hurkii dagaalkii Qaboobaa, Geeska Afrika wuxuu ka dhigey fagaaro laga daawado mid kamid ah dhimbilihii ugu cuslaa ee ka dhashay khilaafkii siyaasadeed ee xoogagga waaweyn. Xurguftii la magac baxday Dagaalkii Ogaadeenya ayaa waxay kamid tahay colaadaha qaan-gaarka noqdey ee baalal badan ka qaatey qormada taariikheed ee dagaalkii Qaboobaa.

 

Kissinger

Sida uu Henry Kissinger ku xusay buugiisa ah The Diplomacy, dagaalkii Ogaadeenya wuxuu ahaa colaad hardankeeda lagu tilmaamo saddex-xaglood. Xagal waxaa ahaa USA oo degaanka ka waday barnaamijyo ay ku ilaashaneysay danaheeda istraateejiga ah. Mareekanka waxaa arintan ku weheliyay dowlado ay siyaasadohoodu isku sidkanaayeen. Waxaa safka hore kaga jiray Masar, Iiraan iyo Sacuudiga. Xagasha labaad waxaa ahaa USSR oo iyaduna degaanka ka waday barnaamijyo ay kula loolantamaysay Mareekanka iyo xulufadiisa. Soofyeetiga waxaa arintan ku weheliyay dowlado la aragti siyaasadeed ahaa oo ay kamid ahaayeen Kuuba, Liibiya iyo dowladihii la oran jiray Jarmalka Bari iyo Yamanta Koonfureed.

 

Soomaaliya iyo Itoobiya ayaa iyagu ahaa labada xoog oo sida tooska ah ugu hardamayay fagaarihii ay ka socotay riwaayadii colaadan. Markii fiiro caalami ah lagu eego dagaalkan, waxaa muuqanaya in labadaasi dowladood ay si wada-jir ah u matalayeen xagasha saddexaad ee dagaalku lahaa. Sidaa darteed ayaa waxaa jiray dowlado badan oo si toos ah uga qeyb-qaatay xurguftii Dagaalkii Ogaadeenya.

 

Magaca Ogaadeenya oo uu dagaalku watey ayaa waxay ka taagan tahay gobolkii sababta u ahaa is maan-dhaafkii dab-shidkaas. Waxaa in la xuso mudan in ay jiraan Soomaali badan oo magacan u diidan beesha uu ku sidkan yahay darteed. Isla markaas waxaa jira kuwo kale oo iyaguna magaca u sita beel ahaan. Labada qeyboodba waa ay khaldan yihiin. Soomaalidu intuusan gumeysigu u iman, waxay lahaayeen magacyo ay iyagu ula baxeen  dhulka ay ku noolaayeen gobolladiisa. Waxaase dhacdey in maamulladii uu gumeysigu sameeyey ay reebeen magacyo iyo soohdimo uu isagu ku daneysanayay, kuwaas oo shiiqiyay magacyadeenii hore. Waxaa halkaas ku caan-baxay magacyadii gumeysigu reebay oo ujeeddada uu ka lahaa ay ahayd kala qo-qob ummadeed. Hadaba, danta aanu ka leenahay adeegsiga magacan ayaa wuxuu yahay mid aanan dhaafsiisneyn caalaminimada uu sito.

 

Inkasta oo xurgufta colaadeed ee Soomaaliya iyo Itoobiya lagu tilmaami karo mid salka ku haysa soo jireen taariikheed iyo sooyaal dhaqameed ee labada qowmiyadood, misana Dagaalka Ogaadeenya, waxaa gogol-dhig u ahaa madax-bannaanidii laba gobol oo Soomaali ahi ay kaga xoroobeen labo gumeysi oo dalkooda ka talinayay muddo nus qarni ka badan, iyada oo gobol saddexaad lagu reebay gacanta maamulkii boqorkii faasidka ahaa ee ka talinayay Itoobiya.

 

Bartamihii sanadkii 1960-kii, laba kamid ah gobolladii ay ku dhaqnaayeen beelaha Soomaaliyeed ayaa waxay qaateen madax-bannaani siyaasadeed. Waxay ku midoobeen dowlad barlamaani ah oo hal aqal looga taliyo. Markaas ayay dowladdii Soomaaliyeed ee curatay u is-taagtay fulinta siyaasad-qarameedkeedii ku wajahnaa saddexda gobol oo ay Soomaalidu degaan ee ku haray gacanta  dadyowga shisheeyaha ah.

Siyaasiyiintii Soomaaliyeed, iyaga oo ka turjumaya qab-weynida dhaqameed ee  aanu hiddaha u leenahay ayay is-tusiyeen in gobollada ka maqan eeyan ku soo ceshan karin miis lawada fariisto iyo wada-hadal lala yeesho dowladaha ka taliya halkaas. Sidaa darteed, iyaga oo isu diyaarinaya in baadidooda maqan ay ku soo ceshadaan xoog, ayay markiiba guddoonsadeen in ay dhisaan ciidan tiradiisu dhanyahay 20.000 oo nin, isla markaasna ku qalabeysan hub casri ah.

Dowladda Soomaaliyeed, xilligaas ma eeyan lahayn dhaqaale cayilan oo ay ku gufeeyaan barnaamijkooda ciidameed. Waxay ahayd dowlad sabool ah oo aanan dunida ku lahayn saaxiibo daacad ah oo u hiiliya. In ay qadiyaddooda keli ku xambaaraan  waxaa khasbay geedi-socodka taariikheed oo ay umadda Soomaaliyeed ku doonayeen in ay ku mideeyaan bulshadooda xoolo-dhaqatada ah oo gumeysigu ku qeybsaday golayaal caalami ah. 

Axmad Ismaaciil Diiriye (Qaasim) oo kamid ahaa abwaanadii dhaqanka, ee ku samiyay  gobanimadii Soomaaliyeed hal geel ee inoo curatay, ayaa gabeygiisii Maandeeq si wanaagsan ugu qeexay aragtida hanka weyn ee aanan dabarka lahayn oo ay dadweynaha Soomaaliyeed ka qabeen qadiyadooda, iyo siday u arkeen madax-bannaanida dhantaalan oo ay xoogaggii gumeysatada ahayd dhaxalsiiyeen. Qaasim, tixihii  gabeygaas wuxuu yiri :

Afarteeda naas baan lahaa ubadka deeqsiiye

Ma afurin agoonkii wadiyo kii usha u sidaye

Illaa ururka deyrtaan lahaa awrka how tu'ine

Iimey ha daaqdaan lahaa araxda jiilaale

Iilkii Darwiishkaan lahaa ugubka gaarsiiye

Arxan Shiikh Bashiir baan lahaa aar la'aan dhimaye

Oomaar dul gee baan lahaa iilka loo qodaye

Ood dheer ka saar baan lahaa aarka soo dhiciye

Adis-ababa gee baan lahaa eyda dooga lehe

Iliilaha Jabuutaan lahaa aayar soo mariye

Amuuraha i dhaafaan lahaa aakhiro u tebiye

 Axmad Gurey u sheeg baan lahaa iilka wuu qabane

Idankeed Maxamuud Xarbaan ka ag-dhaqaaqeene

Nimaan aabihii maali jirin looma aamino'e. 

Dowladaha reer galbeedka ayaa xilligaas waxay xiiso u hayeen in ay taageero dhaqaale u fidiyaan dowladihii dhowaan madax-bannaanida qaatay. Laakiin mashruucii dowladda Soomaaliyeed ay ku doonaysay dhismo ciidan xoogan oo qalab casri ah sita, waa uu ka gadmi waayay barlamaanadii dowladaha reer galbeedka. Mareekanku wuxuu Soomaalida u sheegay in uu ka kaalmeynayo dhismo ciidan biliis ah oo tiradoodu dhantahay 6.000 oo nin, taas oo weliba ay shuruud adag ku xireen.

Ra'iisul wasaarihii Soomaaliya Dr. Cabdirashiid Cali Sharmaarke, wuxuu booqasho ku tegay magaalada Moosko sanadkii 1962-kii. Wuxuu ku guuleystay in uu madaxdii  Soofyeetiga ku qanciyo in ay Soomaaliya u fidiyaan taageero uu ku cusbooneysiinayo dhismaha ciidamada Soomaaliyeed. USSR waxay oggolaadeen in ay Soomaaliya siiyaan deyn 32.000.000 oo doolar ah, taas oo lagu dhisayo ciidan 20.000 dhan iyo qalabkoodii. Waxaa weheliya tababarro aqooneed oo la siinayo saraakiisha ciidamadaas. Deynkaas oo aanan wax shuruud ah lagu xirin ayaa waxaa lagu heshiiyay in ay Soomaalidu ku bixiyaan muddo 20 sano ah. Goor danbe, dowladdii Soofyeetiga waxay ogolaatay in ay kordhiso lacagihii deynka ahaa oo ay gaarsiiso 55.000.000 oo doolar.

Ujeeddada ay USSR u bixisay taageerada intaa le'eg waxay ahayd baahi ay u qabtay in ay cagaha la hesho degaanka istraateejiga ah ee Geeska Afrika, iyada oo isla markaas uu damac ka hayay in ay Soomaaliya ka dhigato albaabkii ay ka geli lahayd qaaradda Afrika.

Mashruuca dowladda Soomaaliyeed waxaa garab socday dhaqdhaqaaq siyaasadeed oo ay wadeen qaar kamid ah cuqaal iyo aqoonyahanno u dhashay beelaha ku dhaqan gobolka Ogaadeenya. Dadkaasi waxay doonayeen in ay bilaabaan halgan ay kaga xoroobaan maamulka Itoobiya. Dhaqdhaqaaqaasi ayaa ku dhamaadey fadhi lagu qabtay degmada Xodayo bartamihii sanadkii 1963-kii. Ragga halkaas isugu yimid waxaa kamid ahaa Ugaas Biixi Fooley oo ka tegay magaalada Hargeysa, Ibraahim Xaashi Maxamuud oo ka tegay Xamar. Waxaa halkaas lagu gudoonsaday in la qaado halgan hubeysan oo lagula dirirayo maamulka ka dhisan Ogaadeenya iyo ciidamadooda oo looga taliyo Addis-ababa.

16/ 6- 1963-kii, dadkii isu yimid waxay soo saareen baaq xambaarsan dhismo jabhad dagaalanta, taas oo magaceeda ay u bixiyeen Dhaqdhaqaaqa Xoreynta Soomaalida Galbeed ee Xabashidu Gumeysato. Waxaa odey ka noqday halgaamaagii caanka ahaa Garaad Maqtal Daahir Axmad, oo intuusan soo baxsan ahaa guddoomiyaha degmada Awaare.

 Jabhaddii waxay markiiba bilowday howlo ciidameed oo isugu jira weerararo gaadmo ah iyo jid-gooyo, kuwaas oo ay la beegsanayeen fariisimaha ciidamada Itoobiya iyo dhaqdhaqaaqooda. Xilligaas ciidamada Itoobiyaanka ka joogay gobolka Ogaadeenya waxaa odey u ahaa Jeneraal Ammaan Maichal Andom oo dhalashadiisu ahayd Eriteriyaan masiixi ah. Markii ay ku adkaatay la dagaalanka jabhadda ayaa janankii uu Boqor Xeyle Seleasse u diray qoraal uu kaga codsanayo in uu weerar ku qaado soohdinta dowladdii curdanka ahayd ee Soomaaliya, isaga oo sheegay in Soomaaliya ay tahay meesha laga soo hubeynayo jabhadda. Waraaqdaas oo raggii jabhadda ahaa ay nuqulkeedii ka soo heleen xafiis kamid ah meelihii ay weerareen ayaa waxay ku qoreyd af-amxaaro. Nin la yiraahdo Badri Baashaa oo dhalashadiisu tahay Harari iyo nin kale oo la yiraahdo Xaamud Axmad Faarax oo u dhashay beesha Ciise ayaa waxay waraaqdii u rogeen af-carabi iyo af-soomaali. Waxaa qoraalkeedii kamid ahaa sidan :

'' ………… Boqorkeygiyow, jabhaddan hubeysan ee howdka ku jirta waxay dhibaato u geysatey ciidamadeenii iyo dadkeenii rayidka ahaa. Waxaan kaa codsanayaa, aniga oo qoorta kuu dhiganaya, inaad igu fasaxdo oo aan ku duulo meelaha laga soo hubeynayo. Waxaan kuu ballan qaadayaa in ciidamadeyda ay muddo laba casho ah ku qabtaan degmooyinka Hargeysa iyo Berbera. Halkaas oo ah meelaha laga soo hubeynayo ragga jabhadda ah.  ………….  .

Waxaan ka xumahay inaan waraaq kuu soo qoro.

Waa adeegahaagii kuu daacadda ahaa.

Jeneraal Ammaan Maichal Andom ''.

Waxaa xusid mudan, boqorka Itoobiya Xeyle Selaesse in uu ahaa nin la  gaarsiiyay darajo ka sareysa aadamiga. Dicaayad ay gumeystayaasho abuureen ayaa faaftay oo ah in dhiiga boqorku yahay mid dahiran oo si gaar ah loo uumey. Hadduu dibadda usoo baxo dabeyluhu waa istaagayaan, shimbiruhu waa soo hoobanayaan, biyaha webiguna socodka waa ay joojinayaan. Sidaa darteed ma uusan jirin janan si toos ah waraaq ugu qori karay. Nin darajadiisu hooseeysana iskaba daa. Waraaqda Jeneraal Ammaan waxay ahayd tii ugu horeysay oo nin janan ah uu si toos ah boqorka ugu qoro. Xeyle Selaesse  ayaa arintan kaga soo jawaabey in uu fasaxay in Soomaaliya lagu duulo.   

Hubka casriga ah ee ciidamada Soomaaliyeed ay ka sugayeen Soofyeetiga ayaa wuxuu ahaa qodob ka cuslaa dhaqdhaqaaqa jabhadda oo Itoobiya ku kallifayay in ay ku soo duulaan Soomaaliya. Waayo, Itoobiyaanku waxay rumeysnaayeen in Soomaalidu ay hubkaas si toos ah ula soo beegsan doonaan dagaal ay gobolka kaga kicinayaan maamulka Xabashida. Sidaa darted bay u arkeen fursad haboon in ay weerar qaadaan intuusan hubka soo gaarin gacanta ciidamo Soomaaliyeed.

Saadiq  Enow