Casharkii VI-aad

---

Bishii nofember, sanadkii 1963-kii ayaa si rasmi ah loogu dhawaaqay heshiiskii ciidan-dhiska ahaa ee dhex-maray Soomaaliya iyo Midowga Soofyeeti. Tallaabadaas ayaa waxay ka danbeysay socdaalladii isdaba-jooga ahaa oo uu ra'iisul wasaarihii Soomaaliya iyo taliyihii ciidamada xooga dalka ay isaga danbeeyeen oo ay ku tageen dalka USSR. Bishii agosto ee sanadkaas waxaa Moosko ka degay Dr. Cabdirashiid Cali Sharmaarke, bishii xigtay ee sebtember waxaa isna ka degay Jeneraal Daa'uud Xirsi. Inkasta oo Ruushku uusan ku qanacsaneyn in uu taageero u fidiyo dowlad xambaarsan aragti reer galbeed, misana waxaa u muuqatay, kaalmada uu bixinayo in ay sabab u noqon karto in Soomaaliya uu mustaqbalka ka abuuro xukun shuuci ah. Sidaa darteed ayuu la soo deg-degay fulinta is-kaashigii uu la saxiixday masuuliintaa Soomaaliyeed.

Taasi waxay walaac ku abuurtay dowladdii uu hoggaamiyaha ka ahaa boqorkii dahirnaa (sida uu sheegan jiray) ee Itoobiya. Sidaas ayaa ayuu ku curtay dagaalkii ka dhex shidmay labada dowladood ee deriska ah bilowgii sanadkii 1964-kii. Boqor Xeyle Selaesse wuxuu gudoonsaday in uu Soomaalida kala hor maro dharbaaxada colaadeed, si uu u shiiqiyo hanka dowladnimo oo Soomaalida ku abuurmay iyo damaca ay u lahaayeen in ay bahdood gole mid ah ku ururiyaan. Boqorku wuxuu si buuxda u ogolaaday taladii janankiisa daacadda u ahaa Amaan Maichal Andom ee ahayd qorshaha duulaanka Soomaaliya.

Dhan kale waxaa kordhay tiradii ciidanka Jabhadda Xoreynta Soomaalida Galbeed ee Xabashidu Gumeysato, kuwaas oo falal jid-gooyo ah ka waday gobolka lagu muransanaa ee Ogaadeenya. Tirada jabhadiinta ayaa waxay gaartay 3.000 oo nin. Raggaasi waxaa u hub ahaa 303 qori oo ah nooca xabad keliyaalaha ah. (National and Class Conflict in the Horn of Africa, by John Markakis, 1987, p. 178).

Xayle salaase oo kormeeraya ciidankiisa cirka Waqtigii dagaalkii 1964-kii [source:acig]

Ciidamada Itoobiya, xilligaas waxay ka koobnaayeen afar gaas ( 40.000 oo nin), kuwaas oo sitay qalab casri ah oo ay ka heleen kaalmo ay dowladda Mareekanku u fidin jirtay dalka Itoobiya. Afarta gaas waxay kala fadhiyeen Ereteriya, gobollada koonfureed, Addis-ababa iyo nawaaxiga degmada Harar. Gaaska III-aad ee fadhigiisu ahaa Harar ayaa wuxuu ka masuul ahaa ilaalada gobolka xasaradu ka taagneyd ee Ogaadeenya. Tirada ciidanka gaaskaasi wuxuu dhamaa 10.000 oo nin. . Itoobiya waxay xilligaas ahayd dowladda ugu ciidanka wanaagsan, uguna qalabka culus dowladaha ku yaal qaaradda Afrika ee ka hooseeya saxaraha. (Ibid, p. 179).

14/ 1- 1964-kii ayaa ciidamadii Itoobiya ay fariisimahoodii ka soo dhaqaaqeen, iyaga oo weeraro lasoo beegsanaya fariisimihii jabhaddu ku lahayd gobolka. Dagaalkoodii waxay ka bilaabeen baadiyaha magaalada Jigjiga. Dabadeed waxay u soo tallaabeen in ay weeraro lu soo qaadaan degmooyin istraateeji ah ee ka ku yaal xuduudda dhererkeedu yahay 1.600 km. oo dowladda Itoobiya ay la leedahay Soomaaliya. Dowladdii Soomaaliyeed ayaa arinkaa waxay kaga jawaabtay in ay heegan geliso ciidamadeedii oo tiradoodu aanan dhameyn 3.000 oo nin, isla markaasna ay u soo daad-gurayso xuduudda ay la leedahay Itoobiya, meelo ku beegan fariisimihii ciidankii Xabashida.

Gumaysigu hashuu naga dhacay een gurayay raadkeeda
Guyaal iyo guyaal badan hashii gama'a ii diiday
Goobtay istaagtaba hashaan joogay garabkeeda
Guuraha habeenimo hashaan gebi walba u jiidhay
Gaashaandhigeedii hashuu galowgu eedaamay
Hashii geeddankeedii rag badan goodku ku casheeyay
Garre iyo guntane maalintay gees isugu booday
Allaa noo gargaaree xornimo nooma-may garane
Geeraarradeedii hashaan annigu googooyay
Galool iyo maraa iyo hashaan gediga geylaanshay
Gaajiyo harraad badan hashaan ugu garaacaayay
Goortuu sidkeedii go'aye galabtii foolqaaday
Ayadoo candhada giijisay oo godol ku sii deysay
Garaad midan lahayn bay la tahay waad ka gaagixine
Annagoo gantaalaha dhaciyo haysan qori gaaban
Hashaan gaadda weynow libaax uga gaboon waayay
Inaan Goraya-cawl uga tagaa waa hal soo gudhaye

Caashaqii Soomaalidu ay u qabeen ilaalada Maandeeq ayaa sababay in wiil iyo waayeel loo gurmado xuduudda. Inkasta oo ay ka tayo liiteen ciidamada Itoobiya, misana waxaa Soomaalida kaalmo u noqday dhulka lagu dirirayo oo howd ahaa iyo waddooyinka oo aanan wanaagsanayn. Arintaasi waxay fursad wanaagsan siisay in ciidamadii jabhaddu ay ugaartaan ciidamada Xabashida iyo gaadiidkii ay saaraayeen. Waxaa intaa weheliyay niyadda birta ah oo ciidamada Soomaaliyeed ay u hayeen difaaca qaranimadooda.

Ciidankii jabhadda oo xilligaas lix bilood dagaalka ku jiray ayaa waxay u baahdeen qoryo iyo rasaas. Xamar baa waxay u soo dirsadeen nin ka qeylo-dhaan geeya. Ergeyga jabhadda ka yimid waxaa magaciisa la yiraahdaa Yuusuf Axmad Gaas. Inkasta oo ciidamadii Soomaaliyeed eeyan haysan hub fiican oo ay deeq ka bixiyaan, misana waxay isku deyeen intii karaankood ah in ay ka turjumaan qadiyadda qowmiyadeed ee uu shacabka jamhuuriyadda gebi ahaantoodba aaminsanaayeen ee ahayd xaqa aaya ka taliska ah, beelaha Soomaaliyeed ee ku haray gacanta gumeysiga. Taasi waxay keentay in Jeneraal Daa'uud Xirsi uu qaato go'aan uu keli ku ahaa. Bakhaaradii hubka ugu kaydsanaa ayuu ka bixiyay 180 qori oo ka casriyaysan kuwii ay jabhaddu hore u haysteen. Dabadeedna wuxuu gudoonsiiyay ergeygii jabhadda. (Ibid, p. 179).

Waxaa xusid mudan, dowladda Masar oo markiiba soo kabtay baahidii ay Soomaalidu u qabeen qoryaha. Dowladdii uu hoggaaminayay Jamaal Cabdi Naasir ayaa si dhakhso badan waxay Soomaalidii u soo direen 5.000 oo qori, noocii loo yiqiin Xakiim, kuwaas oo dowr wanaagsan ka qaatay dagaalkaas. (National and Class Conflict in the Horn of Africa, by John Markakis, 1987, p. 178).

7/ 2- 1964-kii ayaa ciidamada Soomaaliyeed ay weerar ku qaadeen meelihii ay soo fariisteen Itoobiyaanka. Goobaha laysaga hor yimid waxaa kamid ahaa degmooyinka Tog-wajaale, Gorayaalo, Wardheer, Feer-feer iyo Doolow. Soomaalidu waxay ku guuleysteen in ciidamada Itoobiya ay ka kiciyaan tuulooyin xuduudda ku yiil oo ay qabsadeen. Waxaa kale oo jiray in Itoobiyaanku ay dayuurado ku soo weerareen degmooyin ay kamid yihiin Hargeysa, Gaalkacayo iyo Beled-weyne. Dhaawac naf iyo maalba leh ayay halkaas kaga tageen. Waxaa xusid mudan in ciidanka cirka ee Itoobiya uu xilligaas dhisnaa muddo 20 sano ah.

Hubkii ay wateen ciidamada Itoobiya iyo hankoodii waa uu noqon waayay mid ay ku gaaraan yoolkii ay higsanayeen ee ahaa in muddo 48 saacadood ah ay ku qabsadaan Hargeysa iyo Berbera. Inkasta oo ciidamada Soomaalidu ay ka tiro iyo tayo yaraayeen kuwa Itoobiya, misana niyad bir ah iyo mitidnimo ayay ku dirireen. Shacabka Soomaaliyeedna hiilo aanan xad laheen ayay ka heleen. Taasi waxay dheeli-tir u keentay miisaankii ciidameed ee u janjeeray dhanka Itoobiya.

Abwaan Cabdullaahi Macallin Axmad (Dhoodaan) oo kamid ahaa raggii dagaalkaas ka qeyb galay ayaa isla markaasna wuxuu kamid ahaa abwaanadii inoo reebay maansooyinka taariikhiga ah ee wax inooga bidhaaminaya colaaddaas. Dhoodaan oo ka waramaya hankii Soomaalidu ku dagaalamayeen iyo halka xilligaas ay tiigsanayeen, gaar ahaan kuwii ka qeyb qaatay fara isa-saarkii dagaalka. Dhoodaan, waxaa tixihiisii kamid ahaa :

Rag intaad colowdaan haddii caasha lays geliyo   
Oo ciidan laysula  tagoo saanaddii  caloowdo
Qolo ay la ciirtaba markaa waa in lays cuno´e  
Haddaad tahay colow kii la baray calanse loo dhaarshay
Amaad adigu ciidaad lahayd cadow ka reebayso   
Inaad cararto waxaa kaaga roon caawadaa dhimo´e

Dabayaaqadii bishii maarso ee sanadkaas, Soomaalidu waxay isku diyaarinayeen doorashooyinkii II-aad ee barlamaanka, muddadii xorta la ahaa. Ra'iisul-wasaare Cabdirashiid Cali Sharmaarke, isaga oo ka hadlaya dagaalka ku furan umadda Soomaaliyeed iyo baahida loo qabo in doorashada ay xilligeeda dhacdo ayuu ka khudbeeyay idaacadda. Waxaa hadalladiisii kamid ahaa ooraah caan-baxday ee ahayd :
'' Gacanna doorashada ayaanu ku dhiibeynaa oo dowlad baanu ku dhisaneynaa, gacanna dagaalka ayaanu ku wadeynaa oo dalka ayaanu ku difaacaneynaa ''.

Dagaalkaas oo loo yaqaan (Dagaalkii Ogaadeenya ee I-aad) ayaa wuxuu socday muddo laba bilood ah. Labada dal ee diriray midkoodna natiijo guul ah kama uusan gaarin colaadan. Dhanka Soomaalida, waxaa ku yaraa tirada ciidanka iyo hubka dhanka Itoobiyaankuna, waxaa hooseeyay niyadda ay ku dirirayeen. Sidaa darteed ayay is mari waayeen oo midkoodna uusan guul kala tegin. Soomaalida waxaa guul macnawi ah u ahayd in ay iska caabiyeen dowlad ku soo duushay oo ay dhul ku sheeganayeen, wax badanna ka xoog weyn. Tixihii Dhoodaan baa waxaa kamid ahaa :

Mar haddii cabaar laysku riday mootahaa culuse 
Oo wiilal ciiddu u qodnayd lagu cardiiqeeyay  
Oo caaro-dhuub waalan iyo aarmi la cabaystay       
Xabashida inaan ceyrinaa caaday noo tahaye

Waxaa arinkaas weheliyay Dagaalkii Qaboobaa oo xilligaas aanan soo gaarin qaaradda Afrika. Dowladaha waaweyn ayaa markaas ku mashquulsanaa sidii ay qaaradda Yurub ugu kala sad-badsan lahaayeen. Sidaa darteed midkoodna diyaar uma ahayn in uu hub ugu deeqo dowladaha ku dagaalamaya geeska qaaradda Afrika.

Dowladda USSR, waxay Xamar iyo Addis-ababa u soo dirtay wasiir xigeenka arrimaha dibadda. Wuxuu labada dowladood gaarsiiyay fariin uu ka siday dowladdiisa oo ahayd in ay dagaalka joojiyaan, khilaafka dhexyaalna ay si nabad ah ku xaliyaan. Mareekanka ayaa isna dhankiisa ugu baaqay in si nabad ah lagu xaliyo muranka ka dhexeeya labada dal, isla markaas wuxuu raaciyay in Soomaaliya ay joojiso gardarooyinka ay ku kacayso. (Al-siyaasa Al-dowliya. Tirsiga 54-aad. s.23).

Isla xilligaas waxaa jiray baaq uu soo saaray Ururka Midowga Afrika oo uu kaga codsanayo labada dowladood in ay joojiyaan dagaalka ka aloosan xuduuddooda, khilaafkooduna ay si nabad ah ku xalliyaan. Labada dowladood oo diriray midkoodna dagaalka ma uusan sii wadi karin. Sidaa darteed ay u ogolaadeen baaqii OAU-da. Madaxweyne Cabuud-kii Suudaan ayaa magaalada Khartuum waxuu ku qaabilay labadii wasiir dibadeed Cabdullaahi Ciise iyo Ketema Yifru, kuwaas oo kala saxiixday heshiis xabad jiijin ah markay taariikhdu ahayd 6/ 3- 1964-kii. Waxaa heshiiskaas kamid ahaa in ciidamada laga qaado xuduudda masaafo 15 km ah, iyo in la joojiyo dicaayadaha laysku hayo.

Waa socotaa.... Gadaal ugu noqo casharada