Dowladdii Soomaaliyeed ee rayidka ahayd waxay arimaha qaranka ku maamulaysay tab siyaasadeed ee hannaan dimoqraadi ah, isla markaasna ku sidkan dowladaha reer galbeedka oo ay xilligaas ka helaysay taakuleyn xagga dhaqaalaha. Soofyeetiga oo damac xoog leh kaga jiray in uu reer galbeedka kala wareego degaankan, ayaa ka codsaday madaxweyne Cabdirashiid Cali in uu Berbera ka siiyo fariisimo ciidameed. Madaxweynaha Soomaaliyeed waa uu ka diiday, isaga oo degaanka ka ilaalinayay in uu kamid noqdo fagaaraha ay xoogagga waaweyni kula gal-galanayaan hardankoodii ahaa Dagaalkii Qaboobaa. Mareekanka ayaa isna dhankiisa aanan ku qanacsanayn xiriirka ciidan oo xoogoobaya ee ka dhexeeya Soomaaliya iyo Midowga Soofyeeti. Arimahaasi waxay dhaliyeen in dowladaha xooga leh, mid waliba ay dhankeeda kaga dadaasho sidii ay siyaasadda Soomaaliya uga dhigi lahayd mid si buuxda ula meereysata hanaanka caalamiga ah oo midba ay leedahay. (Waxaan ka soo xiganay gar-yaqaan Cabdi Faarax Baashane, xeer ilaaliyihii qaranka dowladdii Cigaal, Qardho, 2/ 12-2000).

21/ 10- 1969-kii, habeen talaada ah ayaa waxaa taladii dalka la wareegay saraakiil isugu jira ciidamadii xooga dalka iyo biliiska. Muddo saddex cisho ah ayaanan la ogayn ragga ka dambeeyay afgembiga. Dabadeed waxaa idaacadda ka hadlay taliyihii xooga dalka Sareeye/Gaas Maxamad Siyaad Barre. Jeneraalku wuxuu ka waramay xaaladda uu dalku ku sugnaa, taas oo uu ku tilmaamay midda kaliftay in ay talada la wareegaan. Wuxuu xusay qodobo ay saraakiishu ku magacaabeen Axdigii Kacaanka. Waxaa kamid ahaa in ay baadi-goobayaan dhulalka Soomaaliya ka maqan ee ku haray gacanta dowladaha shisheeye.

Af-agembigaas oo si wanaagsan loo soo agaasimay ayaa wuxuu ahaa mid cad oo aanan wax dhiig ah ku daadan. Wuxuu ka koobnaa 25 sarkaal oo isugu jira 7 Dhamme, 7 Gaashaanle 7 Gaashaanle/Dhexe iyo 4 Jeneraal. Saraakiishaas ayaa waxay u muuqdeen kuwo lagu ilaaliyay dheeli-tir goboleed iyo mid beeleed. Naqshad laga akhrisan karo farsamada ka danbeysay magacaabidda afarta jeneraal baa waxay tahay mid leh muuqaal ku filan ogaanshaha jaan-gooyada lagu beegay xulashadii raggaas. Laba kamid ah afarta jeneraal waxay ahaayeen biliis (Qoorsheel & Kulmiye), labada kalena waxay ahaayeen milleteri (Siyaad & Ceynaanshe). Laba kamid ah darajadooda waxay ahayd Sareeye/Gaas (Siyaad & Qoorsheel), labada kalena Sareeye/Guuto (Ceynaanshe & Kulmiye). Laba kamid ah waxay ahaayeen reer waqooyi (Qoorsheel & Ceynaanshe), labada kalena reer koonfur (Siyaad & Kulmiye). Laba kamid ah waxay u dhasheen Harti iyo Mareexaan oo ah beelaha ugu ballaaran Daaroodka ku nool jamhuuriyadda xorta ah, labada kalena Hawiye iyo Isaaq oo ah beelaha ugu ballaaran ee aanan Daarood ahayn.

Dad-weynihii Soomaaliyeed si farxad leh ayay u soo dhoweeyeen saraakiishii la wareegtay talada. Iyaga oo han-weyn ku eegaya hoggaanka cusub ayaa waxaa ay ka rajeynayeen sida ballan-qaadkii axdigu ahaa in ay ku gaaraan dhamaan yididiilooyinka ummaddu sugaysay, oo ay kamid yihiin xoreynta dhulalka inaga maqan. Waxaa kale oo dadweynuhu ay soo dhoweeyeen aragtida hanti-wadaaga ah oo ay saraakiishu ka dhigteen manhajkii siyaasadda dalka lagu hogaamin lahaa. Abwaan Cali Cilmi Af-yare ayaa tix uu lahaa inoo ku tilmaamaya soo dhoweyntii ay saraakiishu heleen markii ay talada la wareegeen.

Bartamihii 1970-kii, dowladdu waxay mideysay jabhadihii saddexda ahaa (NFD, Ogaadeenya iyo Jabuuti), waxayna u sameysay maamul mid ah oo uu hoggaamiye u yahay Maxamad Diiriye Uurdoox. islamarkaasna waxaa la hoos keenay wasaaradda gaashaan-dhigga Soomaaliyeed. Uurdoox wuxuu qabay aragti ah in uu howlaha dhaqdhaqaaqa ay ka madax-bannaanaato maamulka ciidamada, waase lagu diiday.

Waxaa jiray dadyow aanan Soomaali ahayn oo qadiyadda inala wadaaga, kuwaas oo dhankooda ka tirsanayay waxyeelo. Dadkaas oo ay xubno kamid ah ay joogeen Xamar, ayaa waxay isugu jireen beelaha Oromada ee ku dhaqan bariga iyo koonfurta Itoobiya sida Qotida, Caruushada iyo Booranta. Waxaa kamid ahaa Shiikh Maxamad Surra oo markii uu af-gembigu dhacayay dibadda ugu maqnaa socdaal. Shiikhu wuxuu ku sugnaa dalka Suuriya oo ahaa dalka keliya oo jabhaddu ay xiriir la lahayd, markii amar lagu siiyay in uu soo galona waa uu diiday. Xilligaas waxaa Suuriya ku sugnaa toban nin oo wax ka baranayay kulliyadaha ciidamada. Raggaasi oo u dhashay gobolka Ogaadeenya ayaa shan kamid ah waxay kamid ahaayeen ardaydii Soomaaliyeed ee ka soo qalin jebisay dugsiyadii sare ee Soomaaliya. Waxaa ardaydaas kamid ahaa Axmad Shiikh Cabdi-daadi ee hoggaaminayay ciidankii ugu horeeyay ee ka tallaabay xuduudda, kuwaas oo riday xabaddii ugu horeysay dagaalkaii Ogaadeenya. Shanta kale waxaa soo dirsaday oo loo tababarayay jabahaddii xoreynta Soomaali galbeed. Waxaa iyagana kamid ahaa Yuusuf Maxamad Sugaal (Yuusuf Dheere) oo ahaa hoggaamiyihii qeybtii labaad ee ciidamadii jabhadda ee huriyay dabshidkii dagaalka.

Shiikh Maxamad Surra, wuxuu diiday codsi ka yimid saraakiishii Kacaanka oo ahaa in uu dalka dib ugu soo laabto. Shiikhu wuxuu abuuray jabhad cusub oo lagu magacaabo Jabhadda Xoreynta Itoobiya, taas oo ka madax-bannaan tii Xamar laga xukumay. Wuxuu dowladda Suuriya u sheegay in dhulka Itoobiya dhamaantiis ay ku nool yihiin dadka Oromada ah, isagana uu doonayo in boqorka faasidka ah (Xayle Selassie) uu ka xoreeyo. Sidaa darteed buu u codsaday in raggiisa la siiyo tababar iyo hub. Tiro afartan qof ah ayaa markiiba loo siiyay deeq ah waxbarasho ciidan.

Howlaha uu Shiikhu ku jiro waxaa la ogaaday bartamihii sanadkii 1971-kii, markaas oo wafdi uu hoggaaminayay Maxamad Diiriye Uurdoox ay Dimashaq booqasho ku tageen. Wafdigii ayaa la kulmay sarkaalkii u qeybsanaa xiriirka dibadda xisbigii hayay talada dalka. Waxaa la hor keenay qoraalladii Shiikh Surra, iyaga oo u sheegay in ay la yaaban yihiin magaca uu Shiikhu la baxay oo taabanaya Itoobiya oo idil. Suuriya waxay xilligaas ahayd dal si caddaan ah u taageera jabhadaha gobanimo-doonka ah. Xubnihii wafdiga ayaa markiiba la xiriireen Cabdullaahi Kolombo oo ahaa danjirihii Soomaalida u fadhiyay Qaahira. Xilligaas Soomaaliya weli kuma eeyan yeelan safaarad dalka Suuriya. Danjiraha Soomaaliyeed wuxuu soo qoray waraaq uu ku muujinayo in Shiikh Maxamad Surra uu yahay nin Soomaali ah.

Dowladdii Suuriya, waxay Shiikha iyo raggiisii ugu deeqday doon ay saaran yihiin hub iyo rasaas. Waxaa Shiikha la socday rag ay kamid yihiin Bidaar Qoti, Maxamad Cali iyo Jafas. Doontaasi ayaa soo fariisatay meel u dhow degmada Lug-haye dabayaaqadii sanadkii 1973-kii. Dowladda Soomaaliyeed ayaa markii ay qabatay la wareegtay wixii hub ahaa oo doonta saarnaa, ragii la socday oo Shiikh Surra uu kamid kamid ahaana waxaa lagu xiray xabsiga Mandheera. Waxaa halkaas ku hakaday howlihii uu Shiikhu la keliga ahaa. (Waxaan ka soo xiganay Yuusuf Maxamad Sugaal, London, 30/ 10- 2003).

Labadii sano ee ugu horeysay ee uu jiray maamulkii Kacaanka (1970-kii iyo 1971-kii) waxaa jiray dhowr kulan oo ay isku arkeen masuuliin ka socday labada dal (Soomaaliya iyo Itoobiya). Kii ugu horeeyay wuxuu dhacay iyada oo maamulkii Kacaanka uusan sanad buuxsan. Bishii juun 1970-kii, waxaa Addis-ababa u baxay wafdi Soomaaliyeed oo uu hoggaaminayay wasiirkii dibadda Cumar Carte Qaalib. Wafdigaas ayaa wuxuu siday dhambaal uu hoggaamiyaha Soomaaliyeed Janaraal Maxamad Siyaad u diray Imbraadoor Xayle Selassie. Sidase caadadu ahayd, jawaab aanan hagaagsanayn ayuu boqorku soo celiyay. Sanad dabadeed (jaan 1971-kii), Jeneraal Maxamad Siyaad ayaa Addis-ababa socdaal ku tegay, isaga oo ka qeyb gelaya shir ay isugu imanayeen madaxda dowladaha Afrika. Boqorkii Itoobiya iyo hoggaamiyihii Soomaaliya, waxay fursad u heleen in ay si gaar ah isku arkaan. Labada masuul waxaa wada-hadalkoodii kamid ahaa dhulka ay isku haystaan iyo in ay suuragal tahay in labada maamul ay helaan xal qanciya labada dhinac. Inkasta oo labadaa masuul (Siyaad iyo Xayle) ay ku dhasheen gobolkaas lagu muransan yahay, misana xal waa ay gaari waayeen.

Iyada oo siyaasaddii Soomaaliyeed ay ku meeraysanayso in si nabad lagu doono madax-bannaanida dhulka inaga maqan, ayaa bartamihii sanadkii 1972-kii, waxaa booqasho ku yimid Soomaaliya wasiirkii difaaca ee dowladda Soofyeetiga Marshall Andrei Grechkov. Meelihii booqashada loo geeyay wasiirka martida ah, waxaa kamid ahaa xeryoay fadhiyeen ciidamada Soomaaliyeed. Markaasuu la yaabay raadka muuqda oo Soofyeetigu uu ku leeyahay ciidamada dowladdan curdanka ah. Xero walba waxaa ku soo dhoweynayay saraakiil ku hadlaya afka Ruushka, isla markaas hubka muuqda oo ay ciidamadu haystaan waa sancad Soofyeeti. Marshall A. Grechkov, intuusan dhoofin ayuu saraakiil sare ee Soomaaliyeed ku yiri :

". Waxaan ballan qaadayaa in aan ciidankan u dhiso sida ciidamadayda (Soofyeetiga) oo kale ". (Waxaan ka soo xiganay Jeneraal Ibraahim Aadan Maxamad - Doolaal, Dubai, 10/ 4- 2004).

Bishii juun, 1973-kii, wasiirkii caafimaadka ee Soomaaliya, Aadan Maxamad Shiikh, ayaa wuxuu u kacay Addis-ababa. Halkaas oo uu boqorka Itoobiya ku gudoonsiiyay dhambaal uu ka siday hoggaamiyihii Soomaaliya. Waxaa xigay, dhowr bilood dabadeed, intuusan sanadku dhamaan in hoggaamiyaha Kacaanka Soomaaliya iyo boqorka Itoobiya ay isku arkeen magaalada Rabaad (Marooko) oo ay isku soo qaadeen sidii ay qadiyadda Ogaadeenya uga heshiin lahaayeen. Waase isku af-garan waayeen. Isla sanadkaas, Soomaaliya iyo Itoobiya waxay is-dhaafsadeen booqasho heer wasiir-dibadeed ah, taas oo Cumar Carte uu ku tegay Addis-ababa, Xamarna uu ku yimid wasiirkii dibadda ee Itoobiya Ketema Yifru.

Bishii abriil, sanadkii 1973-kii, G/S. Cumar Xaaji Masalle ayaa wuxuu isu geeyay Jeneraal Siyaad iyo Yuusuf Dheere oo kamid ahaa raggii Suuriya ku soo dhameystay tababarkii ciidameed, kaas oo ku soo laabtay dalka. Sheeko socotay muddo saacad ah ayay isku dhaafsadeen aragtida ay ka qabaan qadiyadda dhulka maqan. Hoggaamiyaha Kacaanka, isaga oo Yuusuf u muujinaya aragtida uu ka qabo dhulka maqan ayaa wuxuu yiri :

" Inta ay dhulalkayagu yihiin kuwo inaga maqan, ruuxa Soomaaliga ah oo ismooda in uu xor yahay, waa nin ka dhacsan himilada nololeed ". (Waxaan ka soo xiganay Yuusuf Maxamad Sugaal, London, 30/ 10- 2003).

" Shiikhu waa nafti-hure xabsi ku jira " (Waxaan ka soo xiganay Yuusuf Maxamad Sugaal, London, 30/ 10- 2003).

Godob lagama haro iyo xaqii meel fog kaa gala´e 
Gashigii aad leedahay inaad gudato weeyaane  
Gam´i waa walaalihi nimuu haadku gigayaaye 
Raggii garabka ii noqon lahaa amase gaashaanka 
Gorgorkiyo waraabuhu ka dhereg gaballadeydiiye 
Nasab baa guntada maalintay joogto gacal waaye
Alleylehe gunnimo waa middaa guudka noo surane
Geeridu marbay nolosha iyo gabaxso dhaantaaye.  
(Cali Cilmi Af-yare).